मंगळवार, १९ जून, २०१८

रा. गो. गुरूजी


(सिदनाळ (ता. चिकोडी) येथील राजाराम गोविंद कांबळे तथा रा.गो. गुरूजी यांचे गेल्या शनिवारी (दि. १६ जून २०१८) निधन झाले. गुरूजी माझ्या वडिलांचे शिक्षक तर माझे मार्गदर्शक. त्यांच्या आठवणींना उजाळा देऊन त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा एक छोटासा प्रयत्न...)


रा.गो. कांबळे गुरूजी
सिदनाळचे राजाराम गोविंद कांबळे तथा रा.गो. गुरूजी हे नाव जत्राटची पंचक्रोशी सोडली, तर अन्यत्र ठाऊक असण्याचं कारण नाही. आपल्याला शिकविणारे रा.गो. यांच्यासारखे अनेक गुरूजी आपल्या कर्तव्य तृप्तीच्या आनंदात निवांत उर्वरित पेन्शनर जीवन व्यतित करीत असतात. सच्च्या गुरूला कोणी शिष्यानं आपल्याकडं येऊन कृतज्ञताभाव व्यक्त करावा, अशी अपेक्षा असण्याचंही कारण नसतं. गुरूदक्षिणेपोटी अंगठा मागणारे गुरू आणि गुरूला अंगठा दाखविणारे शिष्य हे या सच्च्या कॅटेगरीत असणार नाहीत, हे उघड आहे.
तर, रागो गुरूजी हे माझ्या वडिलांचे गुरू. साधारण १९६०-६१च्या सुमारास जत्राटच्या प्राथमिक शाळेत गुरूजी म्हणून रुजू झालेले आणि तेथून पुढे सलग १७ वर्षे जत्राटच्या या शाळेला आणि त्या शाळेच्या माध्यमातून स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक परीघात त्यांनी योगदान दिलं. स्वतः दलित, मागासवर्गीय कुटुंबातून परिस्थितीशी दोन हात करीत शिक्षण मिळवून गुरूजी झालेल्या रागोंना शिक्षणाचं वेगळं महत्त्व सांगण्याची गरज नव्हती. म्हणून केवळ मागासवर्गीयांतीलच नव्हे, तर प्रत्येक मुलामुलीनं शिक्षण घेऊन स्वावलंबी बनावं, ही कळकळ आणि तळमळ रागोंमध्ये होती. शाळा सुरू होण्याच्या आधी सायकलवरुन किंवा चालत असा त्यांचा फेरफटका ठरलेला असे. कधीही, कोणत्याही गल्लीत, कोणाच्याही घरासमोर, शिवारात ते अचानक उगवत आणि तिथं शाळा चुकवून एखादा मुलगा अगर मुलगी टवाळक्या किंवा इतर काही काम करताना दिसले की, सरळ त्यांची बखोटी धरून सायकलवर अगर खांद्यावर टाकून त्यांना घेऊनच ते शाळेत जात. हळू हळू मुलांनाही गुरूजींच्या शिकविण्यानं गोडी निर्माण होऊ लागली आणि ती आपसूकच शाळेकडं येऊ लागली.
गुरूजी जे काही शिकवत, ते मनापासून. हस्ताक्षरापासून ते गणितापर्यंत सबकुछ. गणित तर त्यांचा एकदम पेटंट विषय. अगदी पावकी, औटकी, दीडकीच्या पाढ्यांपासून ते लसावि, मसाविपर्यंत सारं काही मुलांच्या अगदी अंगवळणी पडेपर्यंत ते करून घेत. सहावी-सातवीच्या कविता अशा शिकवत की एखादी करुणामय कविता ऐकून मुलांच्या डोळ्यांतून घळाघळा अश्रूधारा वाहू लागत. राष्ट्रभक्ती, मातृभक्तीनं ओथंबलेली कविता शिकविताना भावनेनं उचंबळून गुरूजींच्या डोळ्यांतून वाहणारे पाणी पाहून विद्यार्थ्यांच्या संवेदनशीलतेला हात घातला जाऊन त्यांच्याही डोळ्यांना लागलेल्या धारा, असं दृश्य आज कुठं नजरेस पडेल काय? बोथटलेल्या संवेदनांच्या जगात ते अशक्यच, पण रागो गुरूजींच्या वर्गात हे दृश्य पाहावयास मिळे.
वर्गात शिकविणाऱ्या गुरूजींच्या आयुष्याकडूनही अनेक धडे त्यांच्या विद्यार्थ्यांना मिळत. गुरूजींनी आईवडिलांच्या माघारी आपल्या चार बहीण-भावांच्या शिक्षणाची, विवाहाची जबाबदारी खांद्यावर पेलली होती आणि ती कडेपर्यंत निभावली. पगार होता त्यांचा अवघा ६५ रुपये. पण, त्यात स्वतःच्या गरजा अगदी मर्यादित राखून भावंडं आणि गोरगरीब विद्यार्थी यांच्यासाठी त्यांनी त्या पुंजीचा पै न पै वापरला.
माझ्या वडिलांवर गुरूजींनी अगदी धाकट्या भावाप्रमाणं प्रेम केलं आणि वडिलांनीही त्यांच्यावर अगदी थोरल्या बंधूप्रमाणं.. मात्र, गुरू म्हणून त्यांच्याविषयीचा आदर निरंतर त्यांच्या मनात नित्य होता. या दोघांचा जिव्हाळा गेली सुमारे ५८ वर्षे अखंडितपणे गुरूजींच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत कायम राहिला. या कालावधीत गुरूजींचे आणखी एक शिष्य म्हणजे निवृत्त मुख्याध्यापक नारायण कांबळे- हे बाबांचे आतेभाऊ. त्यांच्यावरही गुरूजींचे अमोल संस्कार. या दोन शिष्यांनी प्रत्येक गुरूपौर्णिमेच्या दिवशी गुरूजींच्या घरी जाऊन, त्यांना वंदन करून, त्यांचा आदरसत्कार करून आशीर्वाद घेतले नाहीत, असे घडले नाही. वडिलांना बहीण नाही, पण गुरूजींच्या बहिणीला त्यांनी बहीण मानलेले. त्यामुळे अशी एकही भाऊबीज नाही, की जेव्हा वडील दिवाळीला गुरूजींच्या घरी गेले नाहीत.
वडिलांच्या लहानपणची भाऊबीजेची गोष्ट. घरची गरीबी तर होतीच. पण, भाऊबीजेला गुरूजींच्या बहिणीकडे जायचे तर ओवाळणी द्यायला हवी म्हणून ते रुपया-दोन रुपये साठवत असत. त्याचवेळी गुरूजी मात्र बहिणीसाठी लुगडं, साडी अशा गोष्टी घेत. ओवाळणीच्या वेळी मात्र बाबांकडचे पैसे ते स्वतःकडं घेत आणि साडी बाबांच्या हातून बहिणीला देववत आणि स्वतः ती दोन रुपायांची ओवाळणी बहिणीला देत. सहजसाध्या वागण्यातून केवढा हा मोठा संस्कार गुरूजी देत. एकदा एका दसऱ्याला आजीच्या अपरोक्षच बाबांना थेट सायकलीवर घालून निपाणीला घेऊन गेले आणि नवेकोरे कपडे अंगावर चढवून घेऊनच घरी जेवायला परतले.
जत्राट गावात सामाजिक सलोखा, सौहार्द निर्माण करण्यातही गुरूजींनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. शाळेत नव्यानं रुजू झालेल्या गुरूजींनी विद्यार्थ्यांचा विविध गुणदर्शन कार्यक्रम घ्यायचं ठरवलं. नृत्य, नाटक, एकांकिका, गायन, वादन अशा हरेक कलागुणांचं प्रदर्शन करण्यात येणार होतं. शाळा सहशिक्षणाची होती. त्यामुळं मुलं-मुली सर्वांचाच सहभाग दिसणं, असणं आवश्यक होतं. गावातली ब्राह्मण कुटुंबं ही पुरोगामी विचारांची होती. त्यामुळं त्यांनी आडकाठी घेतली नाही. लिंगायत समाजातील काही वरिष्ठांनी मात्र त्याला आक्षेप घेतला की, आमच्या मुली असं गाणंबजावणं करणार नाहीत. मात्र, रागो गुरूजींनी त्यांना परोपरीनं समजावलं. तुम्ही यंदाचा कार्यक्रम पाहा. तो तुम्हाला नाही आवडला, तर येथून पुढं कधीही कार्यक्रम करणार नाही, असंही आश्वासन दिलं. त्यावर मग ही मंडळी तयार झाली. गावातल्या ईदगाह मैदानावर कार्यक्रमाचं नियोजन झालं. सारा गाव कार्यक्रम पाह्यला लोटलेला. आक्षेप घेणाऱ्या मंडळींना स्टेजजवळ खुर्च्या टाकून कार्यक्रम बयाजवार पाहण्याची व्यवस्था करण्यात आली. शाळेच्या मुलांनी असा काही बहारदार, दर्जेदार कार्यक्रम सादर केला की, समस्त गावकऱ्यांनी त्यांना डोक्यावर घेतलं. सुरवातीला आक्षेप घेणाऱ्या मंडळींनीही मोठ्या दिलदारपणानं आपला आक्षेप मागे घेतला आणि दरवर्षी असा कार्यक्रम सादर करण्याचं वचनच गुरूजींकडून घेतलं आणि त्याला सर्वोतोपरी सहाय्य करण्याचं आश्वासनही दिलं.
त्या काळात पंचक्रोशीत जत्राटची अशी एकमेव शाळा असेल, जिथं मुलं-मुली एकत्र खेळताना, अभ्यास करताना दिसत. जात-धर्म, उच्चनीच, अशा सर्व भेदांना हद्दपार करून विद्यार्थी म्हणून, भारताचा नागरिक म्हणून एकमेकांशी स्नेहबंध दृढ करण्याची गुरूजींची शिकवण त्यांच्या देखरेखीखाली मुलांनी अंमलात आणली होती. गावकऱ्यांनाही त्याचे फारसे काही अप्रूप राहिलेले नव्हते, इतका एकजिनसीपणा गुरूजींनी गावात निर्माण केला होता.
गुरूजींना निवृत्त होऊन बरीच वर्षे झाली होती. पण, समोर विद्यार्थी दिसला की, त्याच्या अभ्यासाची चौकशी करणं, गुण विचारणं, आवडते-नावडते विषय विचारणं आणि चांगला अभ्यास करण्यासाठी प्रोत्साहित करणं हे त्यांच्या अंगवळणी पडलेले गुणविशेष होते. मी स्वतः त्यांना लहानपणापासून पाहात आलो. पण, कधीही त्यांच्या चेहऱ्यावरच्या हास्यरेषा मावळल्या नाहीत, की राग-तिरस्काराच्या आठ्या कपाळावर उमटल्या नाहीत. प्रत्येकाची भरभरून आस्थेवाईकपणे चौकशी करणं, काळजी घ्या, असं सांगणं, चांगल्या कामासाठी शुभेच्छा देणं, हे त्यांनी अंतापर्यंत केलं. कधीही आपल्या दुःखाचं अवडंबर नाही, की सुखाचा जल्लोष नाही, सर्व परिस्थितीत समाधानाच्या भावनेनं वावरत राहणं त्यांना साधलं होतं. म्हणूनच वडिलांनी त्यांच्या नव्या घराला नाव सुचवलं कर्तव्य तृप्ती. आणि ते गुरूजींनी अत्यंत समाधानानं घरावर कोरलं.
वयाच्या पासष्टी-सत्तरीपर्यंत गुरूजी हिंदू प्रथा-परंपरांचे पाईक होते. इतके की, पंचांग वगैरे पाहिल्याखेरीज कुठच्या कामाला हात घालायचे नाहीत. पण, या वयात त्यांच्या जावयांशी त्यांचा बौद्ध धम्माविषयी संवाद चालला होता. बरीच प्रदीर्घ चर्चा झाली. या चर्चेचा गुरूजींच्या मनावर मोठा परिणाम झाला. त्यांनी त्या वयात बुद्धाचा, त्याच्या धम्माचा साकल्याने अभ्यास केला आणि अगदी जाणीवपूर्वक त्याच्या विज्ञानवादी धम्माचा अंगिकार केला. आपले अंतिम संस्कारही त्याच पद्धतीने व्हावेत, अशी इच्छा व्यक्त करण्याइतका गाढा प्रभाव त्यांच्यावर पडला. तेथून उर्वरित सारे आयुष्य त्यांनी बुद्ध-आंबेडकरांच्या वाचनात, चिंतनात आणि प्रसारात व्यतित केले.
गुरूजींच्या निधनानंतर माझ्या हाती आलेले हे त्यांच्या आठवणींचे काही तुकडे. त्यातून गुरूजी सारे कळणार नाहीत, पण गुरू कसा असावा, शिष्य कसे असावेत, याचे दर्शन नक्कीच होते. या गुरूचे गुरूपण तर अजून सांगायचेच आहे. गेल्या काही दिवसांपासून गुरूजींची प्रकृती ठीक नव्हती. ते अंथरुणाला खिळले होते. घरच्यांना ओळखेनासे झाले. मात्र, नारायण मामा आणि बाबा जेव्हा त्यांना भेटायला गेले, तेव्हा नेहमीसारखे हसण्याचा प्रयत्न करीत अरे व्वा, जोडीच आलीय की!’ असं म्हणून त्यांना ओळखलं होतं. मृत्यूपूर्वी एक दिवस आधी त्यांनी अन्नपाणी वर्ज्य केलं. तेव्हा त्यांना भेटण्यासाठी म्हणून पुन्हा हे दोन शिष्य गेले. दोघांचे हात त्यांच्या एकेका हातात होते, नजरेत अनोळखी भाव, जणू नजर शून्यात अंतिम क्षणांचा वेध घेत होती. बराच वेळ गेला. गुरूजींनी त्यांचे हात तसेच घट्ट धरलेले होते. या शिष्यांचा हात हाती धरून ठेवतच या गुरूने आपला अंतिम श्वास घेतला.... अन् सोडला.... तो कायमचाच!

रविवार, १७ जून, २०१८

माझे बाबा- माय बेस्ट फ्रेंड




(दैनिक महाराष्ट्र टाइम्सच्या कोल्हापूर आवृत्तीमध्ये फादर्स डे निमित्त रविवार, दि. 17 जून 2018 रोजी प्रकाशित झालेला लेख ब्लॉग वाचकांसाठी 'मटा'च्या सौजन्याने पुनर्प्रकाशित करीत आहे.- आलोक जत्राटकर)
Dr. N.D. Jatratkar
माझे बाबा म्हणजे डॉ. एन.डी. जत्राटकर. निपाणीनजीकच्या देवचंद महाविद्यालयातून समाजशास्त्र व मानववंश शास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून त्यांनी मोठे शैक्षणिक योगदान दिले. अत्यंत गरीब परिस्थितीतून आलेल्या माझ्या वडलांनी निपाणीजवळच्या जत्राट या खेड्यातून दररोज उन्हापावसात ओढ्यानाल्यांतून सात-आठ किलोमीटर चालत जात प्राथमिक-माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावच्या पोलीस पाटील यांच्या मदतीमुळे त्यांना उच्चशिक्षण घेता आले. या कृतज्ञतेची जाणीव ठेवत बाबांनी पोलीस पाटलांच्या नावे देवचंद कॉलेजमध्ये शिष्यवृत्ती तर सुरू केलीच; पण, दरवर्षी गरीब परिस्थितीतील पण शिकण्यास उत्सुक असलेल्या किमान दोन विद्यार्थी- विद्यार्थिनींना दत्तक घेऊन आवश्यक ती सर्व शैक्षणिक मदत ते करू लागले, आजही करताहेत. विशेषतः विद्यार्थिनींनी शिकले पाहिजे, या कळवळ्यातून अनेक होतकरू विद्यार्थिनींना त्यांनी स्वतःच्या मुलीप्रमाणे शिक्षणासाठी मदत केली. मात्र, त्यांनी त्यांच्या या उपक्रमाचा कधीही गवगवा केला नाही. त्यांच्या या सहृदयतेमुळे आज निपाणी परिसरात माझ्या अशा जात-धर्मनिरपेक्ष अनेक मानस भगिनी आणि बंधू आहेत. त्याचा मला अभिमानही आहे.
सार्वजनिक स्तरावर माझ्या बाबांनी जे प्रेम या तमाम विद्यार्थ्यांना दिले, त्याहून कितीतरी अधिक पटीने त्यांच्या या प्रेमाचा मी प्रचंड मोठा लाभार्थी आहे. अगदी लहानपणापासून बाबा माझे बेस्ट फ्रेंड आहेत. कोणत्याही गोष्टीविषयी माझे आईपेक्षाही बाबांशी अधिक शेअरिंग असते. आजही आयुष्यात एखादा निर्णय घ्यायचा झाल्यास अंतिम निर्णयासाठी मी बाबांकडेच जातो. त्या निर्णयासंदर्भात माझे विचार त्यांच्यासमोर ठेवले की मला बरे वाटते. आणि तुला जे अधिक योग्य वाटते, त्याप्रमाणे तू निर्णय घे, हे बाबांचे शब्द ऐकले की, मला माझा निर्णय घेण्यात कोणतीही अडचण येत नाही अगर पश्चातापाची वेळही येत नाही. आयुष्यातील संपूर्ण वाटचालीत माझे बाबा माझ्या पाठीशी; नव्हे सोबत, कणखरपणे व खंबीरपणे उभे राहिले. माझ्यामुळे लोकांकडून ऐकून घेण्याचा प्रसंगही त्यांच्यावर आला. पण, अशा प्रसंगांना त्यांच्या परीने तोंड देत असतानाच त्याचा माझ्यावर कोणताही परिणाम न होऊ देता त्यांनी मला सातत्याने चांगल्या कामगिरीसाठी प्रोत्साहित केले. बाबांच्या अनेक मित्रांना, सहकाऱ्यांना वाटते की, बाबांमध्ये अधिक क्षमता असूनही त्यांनी स्वतःला खूप संकुचित ठेवले. या म्हणण्यात तथ्यही आहे. पण, याचे कारण म्हणजे आम्ही कुटुंबिय होतो. बाबांच्या प्राधान्यक्रमावर त्यांची फॅमिली ही नेहमीच टॉप प्रायोरिटी राहिली. बाबांचे विश्व म्हणजे मी आणि माझा भाऊ होतो आणि आहोत. त्यापुढे त्यांनी त्यांच्या वैयक्तिक करिअर वृद्धीच्या सर्व शक्यता नगण्य मानल्या आणि त्यांचा हरेक क्षण त्यांनी आम्हा दोघा भावांसाठीच वेचला. आजही वेचताहेत, अगदी वयाच्या सत्तरीतही.
माझ्या वडलांना त्यांचा वाढदिवस ठाऊक नाही. त्यामुळे माझा जन्म झाला, त्यावेळी माझ्या जन्माचा वार, दिनांक आणि अगदी जन्मवेळही त्यांनी त्यांच्या खिशातल्या डायरीत स्वतःच्या सहीनिशी नोंदविला. आजही मी तो डायरीचा कागद जीवापाड जपून ठेवला आहे.
मी कित्येकदा जाहीर भाषणांमधूनही सांगतो की, दोन बाबांमुळे मी घडू शकलो. एक म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि दुसरे माझे बाबा. बाबासाहेबांनी प्रदान केलेल्या घटनादत्त अधिकारांमुळे माझे बाबा शिक्षण घेऊन त्यांचे सामाजिक-शैक्षणिक कार्य करू शकले. आणि माझ्या बाबांमुळे मी घडू शकलो. केवळ थँक्यू म्हणून त्यांच्या ऋणातून उतराई होणे शक्य नाही. पण, या निमित्ताने त्यांनी माझ्यासाठी केलेल्या कष्टांप्रती, माझ्यावर केलेल्या प्रेमाच्या वर्षावाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करता येते आहे, याचा आनंद आहे.


शुक्रवार, १३ एप्रिल, २०१८

‘भारतीय’ बाबासाहेब



भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी हजारो वर्षे जातिव्यवस्था आणि त्यायोगे येणाऱ्या विषमतेच्या गर्तेमध्ये रुतून पडलेल्या भारतीय समाजाला त्या गर्तेतून बाहेर काढले. वर्णाश्रमाधारित उच्चनीचता, त्यातून निर्माण झालेली आणि या समाजाच्या मनीमानसी खोलवर रुजलेली जातिव्यवस्था या साऱ्या बाबींना बुद्धीप्रामाण्यवादाच्या बळावर उद्ध्वस्त केले. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये या समाजाला प्रदान करीत असताना या समाजाला एक देश म्हणून संघटित करण्याचे महान कार्य बाबासाहेबांनी केले.
आजकाल भारतीय संस्कृती, भारतीय परंपरा असं कंठरवानं ओरडून आपल्या माथी काही तरी गीत, संगीत, नृत्य मारलं जातं. परंतु मुळात भारतीय असं काही सन १९५०पर्यंत अस्तित्वात तरी होतं का, हा खरा प्रश्न आहे. आजचा भारत हा मूळचा होता तरी काय? विखुरलेली शेकडो संस्थाने, त्यातले काही मोठे राजे, तर काही छोटे. पण हा छोटे-मोठेपणा हा निव्वळ भौगोलिक विस्तार आणि संपत्तीवरच जोखला जात असे. त्यांच्या-त्यांच्यात झडलेल्या या अस्तित्वासाठीच्या झगड्यांनी आपला इतिहास व्यापून राहिला आहे. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी बौद्ध धम्मप्रसार, त्यानंतर सम्राट अशोकाचा साम्राज्य व धम्मविस्तार यातून काही अंशी या नकाशाला आकार येण्यास सुरवात झाली. त्यानंतरच्या काळात आधी मुस्लीम राज्यकर्ते आणि त्यानंतर ब्रिटीश यांनी आपल्या साम्राज्यविस्ताराच्या नादात जो काही भूप्रदेश आपल्या अखत्यारीत आणला, त्याला आधी हिंदुस्थानी सल्तनत आणि पुढे ब्रिटीश इंडिया असं संबोधण्यात आलं. म्हणजे परकीयांच्या साम्राज्यविस्तारातून आजच्या भारताचे पूर्वरुप खऱ्या अर्थाने आकाराला आले, असे म्हणता येईल. नाही म्हणायला छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज यांनी मध्य भारतामध्ये स्वराज्य निर्माण करून एक मोठा भूप्रदेश आपल्या अखत्यारीत आणला. पहिल्या बाजीरावाने अटकेपर्यंत झेंडा फडकविला. पण, पुन्हा पुढे त्याची शकले झालीच. हा इतिहास फार फार तर मागच्या पाच-सात शतकांचाच अवघा... मग हे सारं भारतीयत्व आलं कोठून?
भारतीय उपखंड, हिंदुस्थानी सल्तनत, ब्रिटीश इंडिया या साऱ्या संबोधनातून साकारलेल्या भारताला खऱ्या अर्थानं भारत म्हणून संघटित करण्याचं महत्त्वाचं कार्य भारतीय राज्यघटनेच्या माध्यमातून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केलं. या देशातील धर्म, जाती, वंश, भाषा, प्रांत, उच्चनीचता, गरीब-श्रीमंत अशा अनेक भेदांच्या भिंती भेदून साऱ्यांना लोकशाही व्यवस्थेच्या एकसमान प्रतलावर आणून ठेवण्याचं महान कार्य त्यांनी केलं. या देशाला, देशातील प्रत्येक नागरिकाला भारतीय ही ओळख प्राप्त झाली, ती केवळ बाबासाहेबांमुळेच. वुई... दि पीपल ऑफ इंडिया... ही एकता, एकात्मतेची, एकजिनसीपणाची भावना या भारतीय समाजात निर्माण करण्याचा ठोस प्रयत्न त्यांनी केला. एकमेकांपासून अत्यंत भिन्न असलेल्या एका व्यापक भौगोलिक पटावरील समाजाला एका समान सूत्रात, समान धाग्यात गुंफून अभिन्नत्व बिंबविण्याचे काम त्यांनी केले.
बाबासाहेब हे सच्चे राष्ट्रप्रेमी होते. त्यांनी देशभक्ती वादातीत होती, हे या भारतीय समाजाला कंठरवानं ओरडून सांगितलं तरी, आजही बाबासाहेबांकडे केवळ जातीच्या चष्म्यातून पाहून त्यांचं मोठेपण त्यांची जन्मजात काढून नाकारण्याचे प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष प्रयत्न सातत्यानं बिंबविण्याचे काम विविध पातळ्यांवर सुरू असते. बाबासाहेबांनी मुळात इतक्या विविध क्षेत्रांत, इतक्या विविध ठिकाणी कामच इतकं मोठं करून ठेवलं आहे की, त्यांना नाकारून अगर त्यांना ओलांडून आपल्याला पुढे जाता येत नाही. उच्चवर्णीय, उच्चजातीय मानसिकता खोलवर भिनलेल्या भारतीय समाजाची खरी समस्या ही आहे. आणि आजकाल प्रत्येक गोष्टीकडं, प्रत्येक महापुरूषाकडं जातीच्याच चष्म्यातून पाहायची सवय लागलेल्या नेत्यांनी आणि त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना केवळ ज्या त्या जातीच्या अस्मितेच्या साखळदंडांत करकचून बांधून टाकले आहे. असे करताना या महान राष्ट्रपुरूषांना आपण जातीमध्ये बंदिस्त करून टाकतो आहोत, त्यांचे मोठेपण संकुचित करतो आहोत, याचे भान मात्र कोणालाच राहिलेले नाही. भारतीय समाजाचे खरे दुखणे हे आहे.
बाबासाहेबांनी विज्ञानवाद, विवेकवादाचा सातत्याने पुरस्कार केला. शिक्षण हाच प्रगतीचा मूलाधार आहे, असे मानून या देशातील बहिष्कृत समाजाला त्यांनी शिक्षणाची दीक्षा दिली. केवळ बहिष्कृतांच्या शिक्षणासाठीच त्यांनी प्रयत्न केले नाहीत, तर बहुजन आणि अभिजन संज्ञेखाली मोडणाऱ्या समाजालाही त्यांनी भारतातील जातिव्यवस्थेचे दुष्परिणाम पटवून देऊन ती ध्वस्त करण्यासाठी प्रेरित केले. त्यांना तसे काही साथीदारही मिळाले. धर्माच्या नावाखाली विषमतेचा पुरस्कार करणारी व्यवस्था त्यांनी नाकारली. जो धर्म माणसाला माणूस मानत नाही, पशूपेक्षाही हीन वागणूक देतो, तो धर्म कसा? असा प्रश्न या समाजासमोर उपस्थित करून धर्माच्या शुद्धीकरणासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न चालविले. मात्र, एका क्षणी आपल्या दलित बांधवांना स्वीकारण्याची मानसिकता या धर्माच्या ठायी उत्पन्न होत नसल्याचे लक्षात आल्यानंतर मात्र बाबासाहेबांनी अत्यंत जड अंतःकरणाने मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो असलो, तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही, अशी घनघोर प्रतिज्ञा केली. बाबासाहेब कितीही विज्ञानवादी असले तरी सर्वसामान्य माणसाच्या आयुष्यातील धर्माचे महत्त्व अगर स्थान त्यांनी नाकारले नव्हते. स्वतःच्या हिंदू धर्मातच राहून समानतेची वागणूक शूद्रातिशूद्रांना, दलितांना मिळावी, ही त्यांची अपेक्षा रास्त होती. पण, त्यांची ही अपेक्षा पूर्ण होत नाहीसे दिसल्यानंतरच त्यांनी नवा मार्ग स्वीकारण्याचे ठरविले. मात्र, १९३५ साली केलेल्या या घोषणेनंतर बाबासाहेबांनी लगेच आपला विचार अंमलात आणला नाही. या संदर्भातील त्यांचे चिंतन, विचारविमर्श सातत्याने सुरू राहिले, ते थेट १९५६पर्यंत. त्यांनी या भूमीतच जन्मलेल्या आणि जगाला सर्वप्रथम विज्ञानवादाची शिकवण देणाऱ्या भगवान बुद्धाच्या धम्माची निवड त्यासाठी केली, हे सुद्धा बाबासाहेबांचे भारतीय समाजावर थोर उपकार आहेत, ही बाब आपण कधी तरी समजून घेणार की नाही? बाबासाहेबांसमोर ख्रिस्ती, मुस्लीम आणि शीख या धर्मांच्या अक्षरशः ऑफर्स होत्या. मात्र, बाबासाहेबांनी या देशात पसरलेल्या एक षष्ठांश बहिष्कृत समाजाने कोणत्या दिशेने धर्मांतर केल्यास या देशाची एकता आणि अखंडता बाधित होणार नाही, याचाच साकल्याने सर्वप्रथम विचार केला. बाबासाहेबांनी त्यावेळी ख्रिस्ती, मुस्लीम अगर शीख धर्म स्वीकारला असता, तर भारताला आज किती मोठ्या अराजकाला सामोरे जावे लागले असते, हे आजची परिस्थिती अवलोकनी घेतली तरी लक्षात येते. मिशनरी स्वरुपाचे हे धर्म वाईट आहेत, अशातला भाग नाही. माणसाच्या जीवनाच्या आचारसंहितेला दिशा देणारा, मर्यादशील राखणारा कोणताही धर्म, त्याची शिकवण वाईट नसतेच कधी. मात्र, तो धर्म शिकविणारे, त्यांचे अनुयायी धर्माच्या वाटचालीची दिशा अधोरेखित करीत असतात. या पार्श्वभूमीवर, त्यांनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला असता, तर या देशाची वाटचाल ख्रिश्चन राष्ट्र होण्याकडे झाली असती. मुस्लीम धर्म स्वीकारला असता तर आणखी एका देशांतर्गत पाकिस्तानच्या निर्मितीला ते कारणीभूत ठरले असते. शीख धर्म स्वीकारला असता तर खलिस्तानी चळवळीला किती बळ मिळाले असते, याचा विचारच करवत नाही! त्यामुळे बाबासाहेबांनी बौद्ध धम्म स्वीकारून भारतीय समाजाचे अखंडत्व टिकविले आहे. म्हणूनच भारतीय समाजावर त्यांचे थोर उपकार आहेत, असे मी म्हणतो.
बाबासाहेबांनी राज्यघटनेची निर्मिती करीत असताना येथील प्रत्येक नागरिक त्या घटनेच्या मध्यवर्ती ठेवून तिची रचना केली. या देशातील प्रत्येक व्यक्तीला एक समान मूल्य प्रदान करण्याचे महत्कार्य त्यांनी केले. एक व्यक्ती, एक मत, एक मूल्य ही एक महत्त्वाची देणगी त्यांनी भारतीय समाजाला दिली. जात, धर्म, पंथ, लिंग, भाषा, वंश, प्रांत आदी कोणत्याही भेदाशिवाय लोकशाहीच्या व्यापक पटावर प्रत्येक भारतीय स्त्री-पुरूषाचे सममूल्य अधोरेखित करण्याचे कार्य त्यांनी केले.
बाबासाहेबांनी या देशात सामाजिक स्वातंत्र्याची चळवळ बळकट केली नसती, तर या देशाच्या राजकीय स्वातंत्र्याला कवडीचेही मोल प्राप्त झाले नसते, याची जाणीव भारतीय समाजाला नव्याने करून देण्याची वेळ येऊन ठेपलेली आहे. पारतंत्र्याच्या हजारो वर्षांच्या झळा सोसून भारतीय समाजाने स्वातंत्र्याचे मोल जाणलेले आहे. ते स्वातंत्र्य भारतीय राज्यघटनेच्या माध्यमातून चिरकाल अबाधित राखण्याची पराकाष्ठा बाबासाहेबांनी केलेली आहे. राज्यघटनेला स्वातंत्र्य, समता व बंधुता या नैसर्गिक, मानवी मूल्यांचे अधिष्ठान देऊन त्या पायावर भारत या एकसंध राष्ट्राची उभारणी त्यांनी केलेली आहे. मात्र, आज या समाजात पुन्हा विषमतेची बीजे, परस्परांबद्दल असूया आणि अविश्वास पेरून घटनाविरोधी कारवायांना बळ देण्याचे प्रकार वाढीस लागले आहेत. जातीय, प्रांतिक, भाषिक अस्मिता टोकदार करून वादांना खतपाणी घातले जात आहे. भारतीय ही ओळख बाजूला ठेवून इथे प्रत्येक जण कोणत्या तरी भाषेची, जातीची, धर्माची, प्रांताची पताका घेऊन आपापल्या दिंड्या काढू लागला आहे. त्यासाठी त्यांना प्रेरित केले जाऊ लागले आहे. भारतीय प्रजासत्ताक आणि भारतीय स्वातंत्र्य या दोहोंसाठी ही धोक्याची घंटा आहे. त्या दृष्टीने वेळीच सावध होण्याची वेळ आता येऊन ठेपली आहे. अन्यथा, भारतात राहणाऱ्यांची नव्हे, तर भारत सोडून परदेशात राहणाऱ्यांचीच ओळख केवळ भारतीय अशी राहील. तशी वेळ येऊ न देण्याची जबाबदारी प्रत्येक भारतीय नागरिकाची आहे.

गुरुवार, १२ एप्रिल, २०१८

बाबासाहेबांची प्रस्तुतता



(येत्या १४ एप्रिल २०१८ रोजी भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची १२७वी जयंती साजरी करण्यात येत आहे. त्या निमित्ताने विशेष लेख...)

भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, भारतरत्न डॉ. भीमराव रामजी तथा बी.आर. आंबेडकर यांना सारा देश बाबासाहेब म्हणून ओळखतो, त्यांच्याशी आपुलकीचं नातं जोडतो. ज्यांना ती ओढ वाटत नाही, ते सुद्धा त्यांचे ईप्सित साध्य करण्यासाठी बाबासाहेबांशी जवळीक साधू पाहतात; ती जवळीक आपण साधतो आहोत, हे दर्शविण्याची अहमहमिका अशा दांभिकांत लागलेली असते. मात्र, या दांभिकांच्या तुलनेत बाबासाहेबांवर ओसंडून प्रेम करणाऱ्या जनतेची संख्या मात्र लक्षणीय. ही जनता महत्त्वाची व्होटबँक असल्यानं त्यांचं लांगुलचालन करणं, ही काहींची अपरिहार्यता बनलेली असते आणि त्या अपरिहार्यतेचा मार्ग बाबासाहेबांच्या नावापासून सुरू होतो.
अलीकडच्या काळात बहुतांश भारतीय समाजाला एक जाणीव होऊ लागली आहे, ती म्हणजे बाबासाहेबांना केवळ दलितांचे नेते ठरविणे अगर केवळ राज्यघटनेच्या शिल्पकारितेपुरतेच मर्यादित राखणे, हा इतिहासाने आणि वर्तमानाने त्यांच्यावर केलेला मोठा अन्याय आहे. नेत्यांच्या या संकोचीकरणाला सर्वप्रथम कारणीभूत ठरतात, ती म्हणजे आपली क्रमिक पुस्तके होय. या पुस्तकांतून महापुरूषांच्या कार्याचा परिचय विद्यार्थ्यांना करून देणे हा प्रधान हेतू असला तरी, त्यांच्या प्रतिमा एखाद्या विशेषणानं पार संकुचित करून टाकल्या जातात. त्यापासून बाबासाहेबांची तर सुटका नाहीच; पण, महात्मा गांधी, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, पंडित जवाहरलाल नेहरू, वल्लभभाई पटेल आदीही सुटलेले नाहीत, हे लक्षात घ्यायला हवे. त्यानंतर मग पुढच्या काळात जातीय राजकारणाच्या टोकदार अस्मितांचे इतके उदात्तीकरण केले जाते की, त्यापोटी या महापुरूषांना जातीच्या चौकटीतच करकचून बांधून टाकले जाते. एकदा का त्यांच्याकडे पाहण्याचा आणि अनुसरण्याचा दृष्टीकोनच संकुचित करून टाकला की, मग आमच्या नेत्यावर हक्क केवळ आमचाच; तुमच्या नेत्याशी आमचा काय संबंध?’ अशा प्रकारच्या भावनांतून या महापुरूषांना त्यांचे अनुयायीच सर्वप्रथम संकुचित करून त्यांचे विचार आणि कार्य यांना संपविण्याच्या कामाला हातभार लावायला सुरवात करतात. याच्या पुढची पायरी असते, ती म्हणजे दैवतीकरणाची! एखाद्या व्यक्तीला इतक्या महानपणाच्या बुरूजावर चढवून ठेवायचे की, त्याच्या कार्याची, विचारांची चिकित्सा केलेली सुद्धा खपवून घेतली जात नाही. सध्या छत्रपती शिवाजी महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची नावे यामध्ये आघाडीवर आहेत. त्यांचे पुतळे आणि स्मारके उभारून अनुयायांना त्याच दांभिक अस्मितांच्या घेऱ्यात गुरफटून टाकले जाते. मुंबईत फिरोझशहा मेहता यांचे स्मारक उभारण्याचा प्रस्ताव समोर आला असताना त्यावर पुतळे, मूर्ती आदी स्मारक म्हणून उभारण्यापेक्षा त्यांच्या स्मरणार्थ उत्तम ग्रंथालये, वाचनालये उभारा, अशी सूचना बाबासाहेबांनी केलेली होती. ज्ञानसंपादन आणि ज्ञानप्रसार या कामी ग्रंथालयांचे महत्त्व बाबासाहेबांनी जाणले होते. म्हणून तशी सूचना ते करू शकले. ग्रंथालयांच्या माध्यमातून पुढच्या पिढ्यान् पिढ्या घडत राहतील, असा त्यांना विश्वास होता. पण, आजकाल आपल्या अस्मिता भौतिक बाबींवर अधिक केंद्रिभूत झालेल्या आहेत. ज्ञानासारख्या अभौतिक पण चिरंतन बाबीपासून तात्कालिक लाभ मिळविता येणे अशक्य असते. पण, स्मारक, पुतळे यांच्याभोवती तथाकथित अस्मितांचे केंद्रीकरण करून त्याचा लाभ तत्परतेने उठविता येणे सहजशक्य असते. ज्या लोकांनी हयातभर विभूतीपूजेच्या विरोधात काम केले, त्यांच्या अनुयायांनाच विभूतीपुजेला प्रेरित करून त्यांच्या वंदनीय नेत्याबद्दल आपल्या मनातील ममत्व मोठ्या कौशल्याने त्यांच्या मनावर बिंबविले जाते. या विभूतीपुजेमध्ये एक बरे असते, उदबत्त्या, मेणबत्त्या पेटवून नमस्कार केला की, बाकी काही करण्याची गरज उरत नाही. यातून प्रेमाचे, आदराचे प्रदर्शनही होते आणि तथाकथित अस्मिताही जपली जाते. ही विभूतीपूजा नाकारायची म्हटले तर दोन गोष्टी कराव्या लागत असतात. पहिली म्हणजे या विभूतीपूजेसाठी नादावलेल्या लोकांच्या विरोधात तुम्हाला आवाज उठवावा लागत असतो आणि दुसरी म्हणजे त्या नेत्याच्या विचारांचा, प्रबोधनाचा जागर घालावा लागत असतो; जी दीर्घकालीन, दूरगामी पण हमखास परिणाकारक प्रक्रिया आहे. पण, पहिल्या गोष्टीसाठी बहुसंख्य अनुयायांसमोर आपला आवाज क्षीण पडतो आणि दुसऱ्यासाठी चिकित्सक अभ्यासाची नितांत गरज असते. आजकाल अशा दुसऱ्या पद्धतीच्या नेतृत्वाची, चिंतनशील कार्यकर्त्यांच्या फळीची चळवळीला मोठ्या प्रमाणात आवश्यकता निर्माण झाली आहे.
पण... नेमकी इथेही मोठी गोची करून ठेवण्यात आली आहे. भांडवलशाहीच्या बाजारपेठीय चक्रव्यूहात आज समस्त समाज हा केवळ ग्राहक मात्र बनून राहिलेला आहे. या भोवतालात, भांडवलदारांच्या जाहिरातींच्या भडिमारात या ग्राहकाला सर्व प्रकारच्या क्रय-विक्रयाचे अधिकार (?) आहेत, पण त्यासाठी या बाजारपेठीय व्यवस्थेची एकच पूर्वअट असते, ती म्हणजे ग्राहकाने आपले डोके अजिबात चालवायचे नाही. त्याने त्याचे डोके (न वापरता) सांभाळले की, बाकी सारे काही या व्यवस्थेमध्ये सांभाळून घेतले जाते. असा नागरिक या नव-भांडवलदारी व्यवस्थेत अत्यंत सुजाण गणला जातो. डोके वापरणारा, विचार करणारा ग्राहक मात्र या व्यवस्थेसाठी अत्यंत घातक, धोकादायक असतो. त्यामुळे अशा विचार करणाऱ्या, विचार देणाऱ्या अल्पसंख्य डोक्यांचा सद्यस्थितीत धोका नसला तरी, दूरगामी धोका ओळखून त्यांचा बंदोबस्त करण्याकडे या व्यवस्थेचा कल असतो. अशा व्यवस्थेपुढे अनुयायांनी शरणागत होणे, हे कोणत्याही चळवळीला परवडणारे नसते. आज देशात अशा डोके वर काढणाऱ्या चळवळींचे स्वरुप एखाद्या वळवळीपलीकडे जात नाही. माध्यमांतून त्यांचा आवाज मोठा केला जात असला तरी, पुन्हा त्यांनी उपस्थित केलेल्या सामाजिक-आर्थिक मुद्यांपेक्षा त्यातील राजकारणाचे उदात्तीकरण करून ते सादर करण्याकडे मोठा कल झुकू लागतो. त्यातून त्या आरोप-प्रत्यारोपात चळवळीचा मूळ हेतू मागे पडतो आणि आपोआपच तिचा दबावही कमी होतो. व्यवस्थेवर दबाव निर्माण होण्यापूर्वीच त्यातील हवा काढून घेण्याचे पद्धतशीर प्रयत्न केले जातात. कार्यकर्ते पुन्हा कोशात जातात. आजच्या भोवतालात असे चळवळींनी सातत्याने कोशात जाणे भारतीय समाजाच्या दृष्टीने हितावह नाही, परवडणारे नाही.
नेमकी याच वेळी महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि राजर्षी शाहू महाराज यांच्या विचार व कार्याचे स्मरण करून कृती करण्याची गरज नव्याने अधोरेखित होते आहे. या तिघांचे नाव एकमेकांपासून भिन्न किंवा वेगळे करता येणारे नाही. कारण ही केवळ तीन व्यक्तींची नावे नाहीत, तर या देशात सामाजिक समतेचे वादळ निर्माण करणारी एक अखंड प्रवाहित झालेली ती विचारधारा आहे. या विचारधारेची सुरवात महात्मा फुले यांच्या कृतीशील सामाजिक, शैक्षणिक कार्यापासून होते. राजर्षी शाहू महाराजांनी महात्मा फुले यांची ही कृतीशीलता अधिक गतिमान करीत असताना आपल्या संस्थानासह बाहेरील प्रांतातही सुरू असलेल्या शैक्षणिक, सामाजिक सुधारणांच्या कार्याला बळ देण्याचे कार्य केले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यातील सामाजिक कार्याचे स्फुल्लिंग फुंकर घालून अधिक चेतवण्याचे मोठे कार्य राजर्षींनी केले. राजर्षींच्या या विश्वासाला सार्थ करीत असताना भारतीय समाजात स्वातंत्र्य, समता व बंधुता या मानवी मूल्यांची प्रस्थापना राज्यघटनेच्या माध्यमातून करण्याचे महत्कार्य बाबासाहेबांनी साध्य केले. भारताला एक देश म्हणून खऱ्या अर्थाने संघटित करीत असताना या राज्यघटनेच्या छत्राखालील प्रत्येक नागरिकाला भारतीय ही ओळख प्रदान करण्याचे काम बाबासाहेबांनी केले, ही बाब येथे लक्षात घ्यायला हवी.
विषमताधिष्ठित शोषण परंपरा असलेल्या भारतीय समाजाला लोकशाहीच्या व्यासपीठावर आणून एक व्यक्ती, एक मत अशी समता बाबासाहेबांनी प्रदान केली खरी, तथापि, अद्याप एक व्यक्ती, एक मूल्य हा प्रवास आपल्याला पूर्ण करावयाचा आहे. भारतीयांच्या मनीमानसी उच्चनीचतेची बीजे खूप खोलवर रुजलेली आहेत. त्यांना खतपाणी घालून एकमेकांविरुद्ध उभे ठाकण्यासाठी प्रेरित केले जाते. त्यांच्या या दांभिक अस्मितांना धुमारे फोडून धुमसत ठेवण्यामध्ये अनेकांचे अनेक प्रकारचे स्वार्थ दडलेले असतात. पण, खोट्या प्रतिष्ठेपायी त्या स्वार्थांकडे दुर्लक्ष करून आपल्यापेक्षा खालच्याला तुडविण्याचे काम करण्याकडे कल वाढू लागतो. खालच्याला हात देऊन वर उचलण्याचे समतेचे महत्त्वाचे तत्त्व या क्षणी पायदळी तुडविले जात असते, याचे स्वाभाविक भान सुटणे हे प्रगल्भ समाजाचे लक्षण नव्हे. या सामाजिक जाणीवांची रुजवात शंभर वर्षांपूर्वी जितक्या प्रगल्भतेने केली जात होती, त्या विचारांची स्वीकारार्हता शंभर वर्षांनंतरही आपल्यामध्ये निर्माण होऊ शकत नाही, हे चांगले नव्हे. उलट, आपल्या मानसिक, सामाजिक अधोगतीचे ते द्योतक होय. या अधोगतीतून आपण एक राष्ट्र म्हणून कधीही एकदिलाने, खांद्याला खांदा लावून उभे राहू शकत नाही. विषमतेच्या पायावर कधीही समतेच्या मूल्यांची उभारणी होऊ शकत नाही, ही सहज स्वाभाविक बाब जोपर्यंत आपण लक्षात घेणार नाही, तोपर्यंत फुले, शाहू, आंबेडकरांच्या विचारांची प्रस्तुतता कमी होणार नाही. उलट, भारतीय समाजाला अधिक प्रकर्षाने त्यांची गरज भासत राहणार आहे.