रविवार, २७ सप्टेंबर, २०२०

पृथ्वीला सावरणाऱ्या हातांचं प्रेमकाव्य!

 



उरापोटावर पाण्यास वाहाती।। कचरा घालीती।। शेणामध्ये।।१।।

कासोटा घालून शेण तुडवीती।। गोवऱ्या थापीती।। उन्हामध्ये।।२।।

महात्मा फुले यांच्या या अखंडानं सुरवात करून शेणाच्या जन्माचं सार्थक करता करता स्वतःच खांड होऊन जळणाऱ्या आणि घरादाराला पोतीरा फिरवणाऱ्या पोरींसाठीच हा काला... अशा हृद्य अर्पणपत्रिकेपासून मनाचा ताबा घेणारा शेणाला गेलेल्या पोरी हा चंद्रशेखर कांबळे यांचा कवितासंग्रह आजच्या समस्त कवितेच्या गदारोळात वेगळा उठून दिसणारा महत्त्वाचा प्रयोग आहे. संग्रह हाती घेतला तेव्हा संग्रहात एखादी कविता पुस्तक शीर्षकाची असेल, असा माझा समज होता. पण, एकेक पान उलटत गेलो आणि अगदी अखेरच्या पानापर्यंत शेणाला गेलेल्या पोरींच्या भावविश्वात गुंतून पडलो, हरपून गेलो, अस्वस्थ झालो. सुमारे ११२ पानांमध्ये आपल्या गावगाड्यातल्या पोरींचं अस्वस्थ वर्तमान कवीनं अत्यंत संवेदनशीलतेनं मांडलं आहे. गावच्या पोरींचं जगणं, जळणं हे सारंच इथं शेणीच्या प्रतीकातनं सामोरं येत जातं, बोचकारत जातं, कुरतडत जातं. अस्वस्थतेबरोबरच आपण त्यांच्यासाठी काहीच करू शकत नसल्याची असहायतेची, अपराधीपणाची भावनाही काही ठिकाणी निर्माण होते. गावगाडा त्यांच्या जगण्याला न्याय देण्यात परंपरेनं कसा कमी पडत गेला आहे, त्यांचं जगणं मरणं, सारंच कसं दुर्लक्षित राखलं जातं, राहतं, हे कवी आपल्याला वेगवेगळ्या अंगानं सांगत राहतो.

शेणाला गेलेली पोर

नाही परतली दिसभर

घर गावाची पावलं

पसरत गेली रानभर...

असं म्हणून तो त्या हरवलेल्या पावलांची गोष्ट सांगायला सुरवात करतो आणि आपणही त्या शोधयात्रेत असोशीनं सामील होतो आणि अखेरीस -

मेल्यानंतर उरते,

शेणी आणि पोरीत असं हिरवंगार पाणी

असं म्हणून भीषण वास्तवाची जाणीवही करून देतो. म्हणायला या साठ कविता आहेत. पण, आपल्या पोरींच्या जगण्याचं आणि मरण्याचं एक महाकाव्यच आहे. राजन गवस सरांनी त्यांच्या अभिप्रायामध्ये शेणीच्या प्रतीकाआडून पोरींच्या मनाचा तळ ही कविता शोधते, हेच या कवितेचं बलस्थान आहे, असं म्हटलं आहे. त्याची प्रचिती संग्रहाच्या पानोपानी येत राहते.

हा संग्रह वाचताना मला कुसुमाग्रजांच्या पृथ्वीच्या प्रेमगीताची वारंवार आठवण येत होती. पण, त्याचा ढाचा अन् साचा वेगळा होता. चंद्रशेखरांनी घेतलेला हा वेध खूप वेगळा आहे. पृथ्वीला सावरणाऱ्या, सजवणाऱ्या हातांचं ते प्रेमकाव्य आहेच, पण, त्यांचं रुदन, त्यांचा दाबला जाणारा आवाज अन् आक्रोशही बिटविन द लाइन्स अधोरेखित करणारं आहे. मराठी कवितेमधील एक अभिनव आणि महत्त्वाचा प्रयोग म्हणून हा संग्रह संस्मरणीय ठरेल, असा विश्वास आहे.

(दर्या प्रकाशनानं हे पुस्तक प्रकाशित केलं आहे. त्याच्या मागणीसाठी ७८४१०५६३०१ आणि ७७७५८१५५३० या दूरध्वनी क्रमांकावर संपर्क साधता येईल.)

‘अनसोशल’ षडयंत्राचा पर्दाफाश

 ('दै. पुढारी'च्या साप्ताहिक बहार पुरवणीमध्ये बहुचर्चित 'द सोशल डायलेमा' या माहितीपटाविषयीचा लेख रविवार, दि. २७ सप्टेंबर २०२० रोजी प्रसिद्ध झाला आहे. दै. पुढारीच्या सौजन्याने तो येथे माझ्या ब्लॉग वाचकांसाठी पुनर्प्रकाशित करीत आहे.- डॉ. आलोक जत्राटकर)


'द सोशल डायलेमा' माहितीपटातील एक दृष्य.




तंत्रज्ञानामुळे समस्त मानवी समुदायाचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे.

आपण इन्फॉर्मेशनच्या नव्हे, तर मिसइन्फॉर्मेशन (चुकीची माहिती) आणि डिसइन्फॉर्मेशनच्या (माहितीचा विपर्यास) युगात प्रविष्ट झालो आहोत.

ट्विटरवरील फेक न्यूज (बनावट बातम्या) व खोटी माहिती खऱ्या माहितीपेक्षा सहा पट गतीने पसरते. लोकांना फेक न्यूज आवडतात कारण त्या रंजक असतात, त्या तुलनेत सत्य हे फारच बोअरिंग असते.

कोरोना व्हायरसपेक्षा त्या संदर्भातील फेक न्यूज, मिसइन्फॉर्मेशन अधिक गतीने पसरते आहे. दिवसाकाठी यामध्ये ५२ दशलक्ष लोक एंगेज असल्याचे दिसतात.

कॉन्स्पिरसी सिद्धांताच्या आधारे निवडणूक जिंकणेही सहजशक्य आहे, हे अलिकडच्या काळात सिद्ध झाले आहे.

उपरोक्त विधाने आजघडीला सर्वांच्या परिचयाची आहेत. कधी ना कधी, कुठे ना कुठे ती वाचनात, ऐकण्यात आलेली आहेत. मग यात नवीन ते काय? नवीन हे की, आजवर ही विधाने समाजमाध्यमांच्या वापरकर्त्यांकडून अगर अभ्यासकांकडून केली गेलेली आहेत. उपरोक्त विधाने मात्र आली आहेत ती, समाजमाध्यमे आणि इंटरनेट क्षेत्रांतील दिग्गज कंपन्यांमध्ये वरिष्ठ, अतिवरिष्ठ पातळीवर काम केलेल्या महत्त्वाच्या तंत्रज्ञांकडून- ज्यांना या माहिती तंत्रज्ञानाचा भांडवली लाभापायी मानवाच्या अहितासाठी केला जात असलेला दुरुपयोग खुपला. त्या विरोधात त्यांनी बड्या पगाराच्या नोकऱ्या, पदांवर पाणी सोडले आणि मानवी तंत्रज्ञानासाठी कार्य प्रारंभले.

नेटफ्लिक्सवर गेल्या ९ सप्टेंबरला रिलीज झालेल्या जेफ ऑर्लोवस्की दिग्दर्शित दि सोशल डायलेमा या डॉक्यु-ड्रामामेंटरीमध्ये अॅपल, ट्विटर, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, गुगल, युट्यूब, फायरफॉक्स, मोझिला लॅब्ज, पिंटरेस्ट, उबर इत्यादी कंपन्यांत डेव्हलपर लेव्हलपासून व्हाईस प्रेसिडेंट पदापर्यंत महत्त्वाच्या पदांवर काम केलेल्या जेफ सिबर्ट, बॅले रिचर्डसन, जो टॉस्कॅनो, सॅन्डी पॅरेकिलास, गिल्युम चॅस्लॉट, लिन फॉक्स, अझा रस्किन, अलेक्स रॉटर, टिम केंडॉल, जस्टीन रोझेनस्टिन, रॅन्डी फर्नांडो, जेरॉन लॅनिअर, रॉजर मॅकनमी या जगद्विख्यात तंत्रज्ञांच्या मुलाखतींचा समावेश आहे. त्यांच्याबरोबरच हार्वर्ड बिझनेस स्कूल, स्टॅनफॉर्ड युनिव्हर्सिटी, म्यानमार युनिव्हर्सिटी आदी ठिकाणच्या शॉस्ना झुबॉफ, डॉ.एना लॅम्बके, मेरी व जेम्स फेटर, जोनाथन हैड, कॅथी ओनिल, रशिदा रिचर्डसन, रिनी डिरेस्ता, सिंथिया वाँग आदी तज्ज्ञांच्याही मुलाखती आहेत. गुगलचे माजी डिझाईन एथिसिस्ट व सध्या सेंटर फॉर ह्युमन टेक्नॉलॉजीचे संस्थापक ट्रिस्टन हॅरिस यांनी डॉक्युमेंटरीचे सूत्रसंचालन केले आहे.

माहिती तंत्रज्ञान, इंटरनेट क्षेत्रांतील आघाडीच्या कंपन्यांची राक्षसी नफेखोरीसाठीची स्पर्धा, त्यांनी वापरकर्त्यांभोवती घट्ट विणलेले अल्गॉरिदमचे जाळे, त्यांच्या कॉन्स्पिरसी थिअरीज, डाटा आणि भांडवलशाही यांचे घनिष्ट सहसंबंध आदी अनेक बाबींवर थेट भाष्य केल्याने आणि असे भाष्य एका माहितीपटाद्वारे प्रथमच सामोरे आल्याने या माहितीपटाची जगभरात मोठी चर्चा आहे.

महान ग्रीक नाटककार सोफोकल्सच्या मर्त्यांच्या दुनियेत शापाच्या संगतीशिवाय महानत्व अवतरत नाही. या विधानाने या माहितीपटाची सुरवात होते आणि तेथून अखेरच्या लेट्स हॅव व कॉन्व्हर्सेशन अबाऊट फिक्सिंग इट!” या मानवी समुदायात सुसंवादाची गरज अधोरेखित करणाऱ्या विधानापर्यंत सुमारे ९४ मिनिटांचा हा माहितीपट आपल्याला सद्यस्थितीचे, भोवतालाचे विदारक, अस्वस्थ करणारे वास्तव अत्यंत संयतपणे दर्शवितो. भीषण सत्याचा अगदी अलगद, एकेक पदर उलगडत आपल्याला अंतर्मुख करीत जातो. आपल्या अस्तित्वासमोरील धोके दाखवून देतानाच आशेच्या जागाही दाखवून देतो. आजघडीला मानवी संवेदनांच्या बोथटपणाला बऱ्याच प्रमाणात समाजमाध्यमे कारणीभूत असल्याचे स्पष्ट करीत, एका टप्प्यावर मानवी पद्धतीने जर या बाबींची संवेदनशीलपणाने फेररचना केली तर, त्यात अखिल मानवी समुदायाचे कल्याण साधण्याची असलेली सुप्त शक्तीही अधोरेखित करतो.

याला पूरकता प्रदान करण्यासाठी दिग्दर्शकाने एका अमेरिकन कुटुंबाचे चित्रणही दर्शविले आहे. कुटुंबातील विविध वयोगटातील सदस्य समाजमाध्यमांद्वारे कसे वेगवेगळ्या पद्धतीने प्रभावित केले जातात, हे तो दाखवितो. कुटुंबातील आई एकदा भोजनावेळी आपल्या कुटुंबियांचे स्मार्टफोन टायमर असलेल्या कंटेनरमध्ये ठेवते. नुकतीच पौगंडवयात पदार्पण केलेल्या घरातील सर्वात लहान मुलीला दोन मिनिटेही हा दुरावा सहन होत नाही. हाताने उघडत नाही म्हणून थेट हातोड्याने कंटेनर फोडून आपला फोन घेऊन भोजनही न करता निघून जाते. या झटापटीत घरातील तरुण मुलाच्या फोनची स्क्रीन फुटते. त्यावर आई त्याला आठवडाभर फोनला हात न लावल्यास नव्या फोनचे आश्वासन देते. तो कसेबसे तीन दिवस काढतो. इकडे एक नियमित वापरकर्ता फोनपासून दूर असल्याचे पाहून स्मार्टफोन कंपन्या त्याला भुलविणाऱ्या नोटिफिकेशन्स पाठवू लागतात. त्यातून चौथ्या रात्रीच संयम सुटून तो रात्रभर फोन घेऊन सर्फिंग करीत राहतो. कंपन्यांचा विजय होतो, मात्र दुसरीकडे आई आणि एका कुटुंबाचा मात्र पराभव होतो. जगभरातले घरोघरीचे हे चित्र. याद्वारे स्मार्टफोन वापरणाऱ्यांबरोबर त्यांना सावध करू इच्छिणाऱ्यांची त्यांच्यासोबतच कशी ससेहोलपट होते, हेही माहितीपटात प्रत्ययकारीपणे दाखविले आहे.

या साऱ्यांचा हेतू मानवी संवेदनांना आवाहन करणे हाच असल्याचे स्पष्ट होते. जर तुम्ही एखाद्या उत्पादनासाठी पैसे मोजत नसाल, तर तिथे तुम्ही स्वतःच उत्पादन असता. तुमचे लक्ष वेधले जाऊन तुम्ही ते पाहण्यासाठी अगर खरेदीसाठी उद्युक्त होणे, हेच इथे उत्पादनाचे महत्त्वाचे लक्षण. समस्त सोशल मीडिया व्यासपीठे व अॅप्लीकेशन्स यांचा तो व्यवच्छेदक हेतू असल्याचे दाखविले जाते. वापरकर्त्यांच्या लक्षातही येणार नाही, अशा हळुवार पद्धतीने त्यांचे वर्तन आणि ग्रहणक्षमता यांच्यात बदल करीत जाणे, हे उत्पादन आहे. वापरकर्ता काय करतो, कोणता विचार करतो, याच्या नोंदी घेऊन त्यानुसार त्याच्या या पद्धतींमध्ये आपल्याला अनुकूल असे बदल करणे, हे नव्या बाजाराचे उत्पादन आहे. याद्वारे उत्पादन खपण्याची निश्चितता निर्माण केली जाते.

यासाठी मोठ्या प्रमाणात डाटा लागतो कंपन्यांना. आणि काही पैशांच्या मोबदल्यात आपल्या ग्राहकांच्या व्यक्तीगत माहितीचा, सवयींचा, आवडीनिवडींचा डाटा विविध कंपन्यांना उपलब्ध करून देण्यासाठी सोशल मीडिया कंपन्या आनंदाने तयार असतात. फेसबुकचे केंब्रिज अॅनालिटिका प्रकरण हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण. डाटा आणि भांडवलशाही यांचे सहसंबंध अशा प्रकारे वृद्धिंगत होताहेत. साहजिकच नफेखोर गुंतवणूकदारांनी मानवाच्या वर्तमानावर प्रभाव टाकणाऱ्या आणि भविष्यावर दूरगामी परिणाम घडवून, त्यांना कह्यात आणू शकणाऱ्या इंटरनेट कंपन्यांमध्ये कोट्यवधींची गुंतवणूक केली आहे. मानवी समुदायाच्या इतिहासात ती अभूतपूर्वच आहे.

आपल्याला पैसा मिळवायचाय, या प्रमुख हेतूपुढे समस्त मानवता वगैरे बाबी झुगारून या कंपन्या आपल्या वापरकर्त्यांना गिनिपिगप्रमाणे वापरतात. अॅप्लीकेशन्स वापरणाऱ्याला आपण ती वापरतो आहोत, असे केवळ वाटते. प्रत्यक्षात या कंपन्याच त्याला वापरत असतात. वापरकर्ता आपल्या अॅपवर किती वेळ घालवितो, याची नोंद घेऊन त्याचा जास्तीत जास्त वेळ तिथेच वेळ कसा वाढविता येईल, या दिशेने सर्व कंपन्या काम करीत असतात. त्यासाठी एन्गेजमेंट कोड्स, ग्रोथ कोड्स आणि अॅडव्हर्टायझिंग कोड्स अशा तिहेरी प्रकारांचा संयुक्तपणे वापर करून वापरकर्त्याला त्यात गुंगवून टाकण्याचे काम बॅकएंडला सातत्याने सुरू असते. जाहिरातींमधून जास्तीत जास्त उत्पन्न कसे मिळत राहील, हेच यामागचे कंपन्यांचे अंतिम ध्येय असते. महसूलवृद्धीचे एकमेव ध्येय बाळगून त्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारचे अल्गॉरिदम वापरून त्याद्वारे वापरकर्त्यांना या कंपन्यांनी वेठीला धरलेले असते. महसुलाचा आकडा वाढण्यासाठी तुम्हाला काय दाखवायचे, तुम्ही काय पाहायचे, तुम्ही काय खरेदी करायचे, यासाठी सातत्याने वापरकर्त्यावरील पकड हळूहळू मजबूत करीत नेली जाते. आपल्या सवयी, आवडीनिवडी या साऱ्यांची नोंद हरघडी या कंपन्या घेत असतात. त्यानुसारच तुमच्या स्क्रीनवर काय दिसले पाहिजे, दाखविले पाहिजे, याचा पूर्ण अंदाज घेऊन त्यानुसार वापरकर्त्याला गिऱ्हाईक केले जाते.

या समाजमाध्यमांच्या गदारोळामुळे जगभरातील लोकशाहीची विश्वासार्हता धोक्यात आलेली आहे. अमेरिकेसह इटली, स्पेन, ब्राझिल, जर्मनी, फ्रान्स, ऑस्ट्रेलिया अशा प्रत्येक प्रगत राष्ट्रामध्ये कॉन्स्पिरसी थिअरीचा वापर करून समाजमाध्यमांनी मतदारांना विचलित करण्याचे, संभ्रम निर्माण करण्याचे आणि त्यांची मते प्रभावित करण्याचे काम केले. निवडणुकीतील बहुतांश प्रचार समाजमाध्यमांनीच नियंत्रित केल्याचे दिसून आले. ही गंभीर बाब असून एका नव्या संस्कृती संघर्षाची आणि लोकशाही अस्तंगतीकरणाची सुरवात आहे, असा धोक्याचा इशारा हे समस्त तज्ज्ञ देतात. वस्तुस्थिती समजून घेण्यासाठी व त्यावर उपाययोजना करण्यासाठी सर्वांनी एकत्रित येण्याची गरजही अधोरेखित करतात.

या समस्यांवर आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स उत्तर असल्याचा दावा करणाऱ्यांना व्हर्चुअल रिएलिटीचे जनक जेरॉन लॅनिअर मूर्खात काढतात, आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स कोणत्याही प्रकारच्या तंत्रज्ञानात्मक समस्येवर किंवा फेक न्यूजवरसुद्धा उपाय असू शकत नाही. कंपन्यांना ए.आय.च्या आडाने त्यांच्या कॉन्पिरसी थिअरीपासून पळून जाता येणार नाही.

सत्य नेमके काय, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न आपण करीत नाही, म्हणूनच असे घडते. तंत्रज्ञानच मानवासाठी शाप ठरते आहे, हे लाजीरवाणे आहे. कारण तंत्रज्ञान समाजाच्या भल्यासाठी असले पाहिजे, ही त्याची महत्त्वाची पूर्वअट आहे. समाजमानसातील घातक गोष्टी वर काढणे, हे तंत्रज्ञानाचे काम कसे असू शकते? असा प्रश्न ट्रिस्टन हॅरिस उपस्थित करतात, जर तंत्रज्ञानच सामूहिक गोंधळ, संभ्रम, गदारोळ, सामाजिक विसंवाद, परस्परांबद्दल अविश्वास निर्माण करते आहे; अधिक ध्रुवीकरण करते आहे; निवडणुकांमध्ये हॅकिंग करते आहे; सत्याभास निर्माण करून प्रत्यक्ष सत्यापासून समाजाला दूर नेते आहे. अशा परिस्थितीत समाज स्वतःला तंदुरुस्त करण्यासाठी अक्षम बनला आहे. हे थांबविले नाही तर, नागरी युद्धे होतील, मानवी संस्कृती नष्ट होतील, लोकशाही संपतील, जागतिक अर्थकारण संपुष्टात येईल आणि मानवी समुदाय नष्टचर्याच्या सीमेवर असेल, असा इशाराही इथे दिला आहे.

समाजमाध्यमे व इंटरनेट कंपन्यांची एकाधिकारशाही वाढून त्यांनी एखाद्या सरकारप्रमाणे जगावर राज्य करावे, हे घातक आहे. लोकांच्या भावनांशी न खेळता त्यांनी स्वयं-नियंत्रणरेखा आखून घेणे गरजेचे आहे. स्वतःच्या लाभासाठी लोकांच्या खाजगी माहितीचा, जीवनाचा वापर व विध्वंस करणे गैर आहे, असा सूर सर्व तज्ज्ञ व्यक्त करतात. आणि यावर एकच उपाय सुचवितात, तो म्हणजे, आपण निष्क्रियपणे केवळ स्क्रीनच्या जंजाळात अडकून या कंपन्यांना आपला वापर करू देण्यापेक्षा अधिक कृतीशील, उपयुक्त आणि भरीव असे योगदान देण्यासाठी सिद्ध होणे, हाच होय. अन्यथा, आपली ध्येये, मूल्ये आणि जीवन या कंपन्यांच्या वेठीला असेल. मानवीय पद्धतीने या गोष्टींची फेररचना करण्याची गरज आहे. त्यासाठी या तंत्रज्ञानाच्या मागील न दिसणाऱ्या चेहऱ्यांनी तंत्रज्ञानाचा बुरखा नव्हे, तर मानवी चेहरा व मूल्ये घेऊन आपल्या वापरकर्त्यांना भिडले पाहिजे, भेटले पाहिजे. त्यांच्या मानव म्हणून असणाऱ्या मूलभूत गरजांचे संरक्षण व संवर्धन पुढे येऊन केले पाहिजे. मानवी समुदायाचा परस्परांमधील अस्तंगत होत चाललेला सुसंवाद पुनश्च प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत, ज्यासाठीच खरे तर त्यांचा जन्म झालेला आहे.

चला तर मग, लेट्स हॅव अ कॉन्व्हर्सेशन अबाऊट फिक्सिंग इट!

गुरुवार, ३ सप्टेंबर, २०२०

‘पीआरसीआय’च्या पश्चिम विभागाचे

डॉ. आलोक जत्राटकर नूतन सहसचिव

 

डॉ. आलोक जत्राटकर
कोल्हापूर, दि. ३ सप्टेंबर: येथील शिवाजी विद्यापीठाचे जनसंपर्क अधिकारी डॉ. आलोक जत्राटकर यांची पब्लिक रिलेशन्स कौन्सिल ऑफ इंडिया (PRCI) या राष्ट्रीय संस्थेच्या पश्चिम विभागाच्या सहसचिव पदावर निवड करण्यात आली आहे. या विभागाअंतर्गत महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, दमण व दीव, छत्तीसगढ आणि ओडिशा ही राज्ये येतात.

पीआरसीआय- पश्चिम विभागाच्या नूतन कार्यकारिणीची घोषणा १ सप्टेंबर रोजी संस्थेच्या राष्ट्रीय कार्यकारिणीचे सरचिटणीस यु.एस. कुट्टी यांनी ऑनलाईन पद्धतीने केली. त्यामध्ये पश्चिम विभागाच्या अध्यक्षपदी श्री. अविनाश गवई (पुणे) यांची, तर सहसचिवपदी डॉ. जत्राटकर यांच्या नावांची घोषणा केली. या निवडीमुळे संस्थेच्या राष्ट्रीय कार्यकारिणीच्या निर्णय प्रक्रियेत थेट सहभाग नोंदविण्याची संधी डॉ. जत्राटकर यांना प्राप्त झाली आहे.

पीआरसीआयच्या कोल्हापूर चॅप्टरच्या माध्यमातून कोल्हापूर परिसरातील विविध क्षेत्रांत कार्यरत जनसंपर्क व्यावसायिकांचे संघटन, राबविलेले उपक्रम तसेच संघटनेच्या विविध उपक्रमांतील सक्रिय सहभाग आदी बाबींची नोंद घेऊन संस्थेने डॉ. जत्राटकर यांची निवड केली आहे.

पब्लिक रिलेशन्स कौन्सिल ऑफ इंडिया ही भारतातील जनसंपर्क क्षेत्रात कार्यरत असणाऱ्या व्यावसायिकांची राष्ट्रीय स्तरावरील अशासकीय मातृसंस्था आहे. देशभरातील जनसंपर्क व्यावसायिकांना हक्काचे व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, त्यांच्यासाठी विविध उपक्रम राबविणे आणि त्यांच्या व्यक्तीगत तसेच जनसंपर्काशी निगडित समस्यांचा वेध घेऊन त्यांना वाचा फोडणे, उपाययोजना करणे यासाठी ही संस्था संस्थापक अध्यक्ष व मेंटॉर श्री. एम.बी. जयराम, राष्ट्रीय कार्यकारिणीचे अध्यक्ष डॉ. टी. विनय कुमार यांच्या नेतृत्वाखाली कार्यरत आहे.

रविवार, २३ ऑगस्ट, २०२०

'फेसबुक'चा संशयकल्लोळ!

 

 ('दै. पुढारी'च्या आज, दि. २३ ऑगस्ट २०२० रोजीच्या 'बहार' साप्ताहिक पुरवणीमध्ये प्रसिद्ध झालेली कव्हर स्टोरी माझ्या ब्लॉग वाचकांसाठी येथे 'दै. पुढारी'च्या सौजन्याने पुनर्प्रकाशित करतो आहे. - डॉ. आलोक जत्राटकर)



गेल्या काही वर्षांतील जागतिक घडामोडींवर नजर टाकली तर, जिथे तिथे फेसबुकचे नाव सामोरे येते आहे, हा केवळ योगायोग नाही. फेसबुक कंपनीकडून तिच्या वापरकर्त्यांचा डाटा, माहिती व्यापारी कंपन्यांना देण्याची प्रकरणे जागतिक पटलावर सातत्याने सामोरी आली आहेत. समाजमाध्यमांमुळे माहितीचे लोकशाहीकरण होते आहे, असे सरधोपट विधान केले जाते. पण, लोकांना गैर माहितीच खरी म्हणून सादर केली जात असेल आणि बहुतांश लोकांना ती सत्य वाटत असेल, तर तो अपभ्रंशित सत्याचा आभास आहे. त्याचा धोका वेळीच ओळखायला हवा.

--- 

सोशल मीडिया क्षेत्रातली जायंट कंपनी फेसबुकने भारतात फेक न्यूज आणि हेट स्पीचच्या संदर्भात भाजपधार्जिणे धोरण स्वीकारले आहे, असा गौप्यस्फोट अमेरिकेतील आघाडीच्या वॉल स्ट्रीट जर्नलने केला. वॉल स्ट्रीट जर्नलने फेसबुकमधीलच काही सूत्रांच्या हवाल्याने हे वृत्त दिले आणि त्यामध्ये संशयाची सुई फेसबुकच्या भारतातील पब्लिक पॉलिसी प्रमुख आँखी दास यांच्याकडे राहिली. सत्तारुढ पक्षाच्या विरोधी धोरण स्वीकारले, तर कंपनीच्या देशातील व्यवसायावर त्याचा परिणाम होईल. त्यामुळे सत्तारुढ पक्षाच्या नेत्यांची वक्तव्ये पेजवरुन हटवण्याबाबत सबुरीचे धोरण ठेवा, असे त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांना बजावल्याचे म्हटले आहे.

विरोधी पक्षांनी त्याची गंभीर दखल घेऊन कारवाईची मागणी करण्यास सुरवात केली, तर सत्तारुढ पक्षाकडूनही त्यांच्या कार्यकाळातील प्रकरणांचे दाखले देऊन त्यांची तोंडे गप्प करण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. तिकडे फेसबुकच्या आँखी दास यांना धमकीचे, शिवीगाळीचे फोन सुरू झाले. अन्य प्रकरणांप्रमाणेच या प्रकरणाचे अवघे राजकारण सुरू झाले. राजकारण होणे स्वाभाविक असले तरी या प्रकरणाचे इतर पदर उलगडून दूरगामी परिणाम आणि धोके लक्षात घेऊन या संदर्भात केंद्रीय पातळीवर कार्यवाही होण्याची मोठी गरज आहे.

फेसबुक ही मार्क झुकरबर्ग याची खासगी कंपनी आहे. फेसबुकवरील वापरकर्त्यांची केवळ संख्या लक्षात घेतली, तर फेसबुक हा जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा देश ठरेल आणि फेसबुकसह तिच्या वॉट्सअॅप आणि इन्स्टाग्रामची एकत्रित संख्या विचारात घेतली, तर तो कधीच पहिल्या क्रमांकाचा देश बनला आहे. या गोष्टी एव्हाना सर्वांना ठाऊक आहेत. तथापि, ज्याप्रमाणे कोणतीही खासगी कंपनी ही नफा डोळ्यांसमोर ठेवूनच आपली धोरणे निर्धारित करीत असते, त्याप्रमाणेच फेसबुकने स्थापनेपासूनची वाटचाल केली आहे आणि म्हणूनच ती तिच्या क्षेत्रात सातत्याने अग्रणी आहे, फायद्यात आहे आणि वर्षागणिक तिचा नफा व नफेखोरी वाढतेच आहे. केवळ भारताचाच विचार केला तर गेल्या आर्थिक वर्षात फेसबुकचा निव्वळ नफा १०५ कोटी रुपये होता. यात कंपनीने विक्रमी ८४ टक्क्यांची वृद्धी नोंदविली. कंपनीने ८९२ कोटींचा महसूल प्राप्त केला, तो आधल्या वर्षीपेक्षा ७१ टक्क्यांनी अधिक राहिला. यावरुन भारताच्या संदर्भात एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी ती अशी की, इथला महसूल, नफा आणि वर्षागणिक वाढत असणारी वापरकर्त्यांची संख्या या गोष्टी कोणत्याही कंपनीला सेफ गेम खेळण्यासाठी पुरेशा आहेत. आपला कारभार निर्वेधपणे पार पडून निर्धोकपणे नफ्यात खेळत राहायचे असेल, तर सत्तेशी हातमिळवणी करणे कधीही हिताचेच, असा सूज्ञ विचार कोणताही भांडवलशहा करणारच. त्याला फेसबुक अगर तिचा मालक कसा अपवाद असेल? आणि सोशल मीडिया क्षेत्रातला इतका मोठा मासा त्याच्या लाभापायी आपल्या मदतीसाठी इतका तत्पर आहे, हे दिसून आल्यानंतर कोणती सत्ता त्याची मदत नाकारण्याची चूक करेल? त्यामुळे हे केवळ आत्ताचेच साटेलोटे आहे आणि इतर भांडवलदार, व्यापारी कंपन्या त्याला अपवाद आहेत, असे कसे बरे म्हणता येईल? फेसबुकने भारतातील आघाडीच्या रिलायन्स जिओ या टेलिकॉम कंपनीत ५.७ अब्ज डॉलरची गुंतवणूक करण्याची घोषणा एप्रिलमध्ये केली, हा आणखी एक पदरही या प्रकरणाला आहे. वर्षानुवर्षे चालत आलेली राजसत्ता आणि अर्थसत्तेच्या अभद्र युतीची जागतिक परंपरा या प्रकरणात पाळली गेली आहे, इतकेच या संदर्भात म्हणता येईल. मात्र...

मात्र... गेल्या काही वर्षांच्या जागतिक घडामोडींवर नजर टाकली, तर जिथे तिथे फेसबुकचे नाव सामोरे येते आहे, हा मात्र निश्चितच केवळ योगायोग नाही. फेसबुक कंपनीकडून तिच्या वापरकर्त्यांचा डाटा, माहिती व्यापारी कंपन्यांना देण्याची प्रकरणे जागतिक पटलावर सातत्याने सामोरी आली आहेत. केंब्रिज अॅनालिटिका हे त्यातले गाजलेले प्रकरण.

केंब्रिज अॅनालिटिका:

संशोधक डॉ. अलेक्झांडर कोगन आणि त्यांच्याजी.एस.आर. या कंपनीने फेसबुकच्या वापरकर्त्यांसाठी एक व्यक्तीमत्त्व चाचणी (क्विझ) विकसित केली. आपण कोणत्या व्यक्तीमत्त्वाचे आहात?’ ही चाचणी त्यांनी फेसबुकच्या वापरकर्त्यांसाठी सन २०१४मध्ये प्रसारित केली. या चाचणीत फेसबुकचे सुमारे तीन लाख पाच हजार वापरकर्ते सहभागी झाले. त्यांच्यासह त्यांच्या मित्र यादीतील मिळून अशा सुमारे ८७ दशलक्ष व्यक्तींची व्यक्तीगत माहिती त्यांच्या अपरोक्ष गोळा करण्यात आली आणि ती केंब्रिज अॅनालिटिका कंपनीला विकण्यात आली. या कंपनीने ही माहिती अमेरिकेतील अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीवेळी राजकीय जाहिरातींसाठी वापरली, असा ठपका ठेवण्यात आला. केंब्रिज अॅनालिटिकाकडून मात्र कोणताही कायदेभंग केल्याचा अगर अशी कोणतीही माहिती वापरल्याचा इन्कार करण्यात आला. तथापि, या प्रकरणात फेसबुक मात्र तोंडघशी पडले. आपल्या वापरकर्त्यांच्या व्यक्तीगत माहितीच्या सुरक्षिततेसाठी पुरेशी योग्य खबरदारी कंपनी घेत नसल्याचा बभ्रा जगभरात झाला.

हे प्रकरण केवळ एवढ्यावरच थांबले नाही, तर यु.के.मध्ये डाटा सुरक्षेचे काम पाहणाऱ्या इन्फॉर्मेशन कमिशनर कार्यालयाकडून फेसबुकवर न्यायालयीन दावा ठोकण्यात आला. तिथे फेसबुकला सुमारे पाच लाख पौंडांचा दंड ठोठावण्यात आला आणि फेसबुकने हा दंड भरला सुद्धा!

जर्मनीमध्येही या प्रकरणातच फेसबुकला कायदेशीर कारवाईला तोंड द्यावे लागले. जर्मनीच्या फेडरल कार्टेल कार्यालयाने फेसबुक कंपनी तिच्या मालकीच्या वॉट्सअॅप, इन्स्टाग्राम या कंपन्यांसह थर्ड पार्टी अॅप्लीकेशन्ससह गेमिंग व अन्य वेबसाइट वापरणाऱ्या व्यक्तींची माहिती सुद्धा ट्रॅक करीत असल्याचा गंभीर ठपका ठेवला. त्यामुळे फेसबुकच्या जर्मनीमधील अॅक्टीव्हिटींवर मोठ्या प्रमाणात निर्बंध घालण्यात आले.

अमेरिकन सिनेटमध्ये कानउघाडणी:

म्यानमारमध्ये रोहिंग्या मुसलमानांविरुद्ध उसळलेल्या वांशिक दंग्यांदरम्यान हेट स्पीच प्रसृत करणाऱ्यांना वेळीच आळा न घातल्यामुळे या प्रकरणाला दंगेखोरांइतकेच झुकरबर्ग तुम्ही सुद्धा जबाबदार आहात, अशा शब्दांत अमेरिकन सिनेटमध्ये कानउघाडणी करण्यात आली. वरमाँटचे सिनेटर पॅट्रिक लिहाय यांनी म्यानमारमध्ये फेसबुकवर प्रसारित झालेल्या एका पोस्टचे पोस्टरच सभागृहात प्रदर्शित केले. रोहिंग्या दंगलीचे वार्तांकन करणाऱ्या मुस्लीम पत्रकारांना ठार मारण्याची भाषा त्यात होती. रोहिंग्या दंगलीच्या संदर्भात विखंडित माहिती (डिसइन्फॉर्मेशन) प्रसृत करण्यात फेसबुकने कळीची भूमिका बजावल्याचा ठपका त्यांनी ठेवला. तो मान्य करतानाच म्यानमारमध्ये तिथल्या भाषेचा जाणकार स्टाफ वाढवण्याचे, तसेच तेथील धोरणांत बदल करण्याचे आश्वासन झुकरबर्गला द्यावे लागले. तसेच, या देशात सामाजिक विद्वेष फैलावण्यास कारणीभूत ठरल्याबद्दल त्याने माफीही मागितली.

... मग भारताबाबत मौन का?

युके, जर्मनीमध्ये कायदेशीर कारवाई केल्यानंतर दंड भरणारी, अमेरिकी सिनेटसमोर माफी मागणारी फेसबुक आणि झुकरबर्ग हे भारतातही दैनंदिन पातळीवर फेक न्यूज, हेट स्पीच आणि मिसइन्फॉर्मेशन व डिसइन्फॉर्मेशन प्रसृत करण्यामध्ये मोठा वाटा उचलत आहेत. भारतात मॉब लिंचिंग, पुतळ्यांच्या विटंबनेच्या वार्ता, रेव्ह पार्ट्यांची निमंत्रणे अशा अनेक गोष्टींच्या प्रसाराला फेसबुक आणि वॉट्सअॅप जबाबदार आहेत. असे असतानाही येथे मात्र त्यांना भारतीयांची माफी मागावीशी वाटत नाही. याचे कारण आपल्याकडे राजकीय व सामाजिक अशा कोणत्याच पातळीवर त्याविरोधात जनमत संघटित होत नाही. या व्यासपीठांचे तात्कालिक लाभ साऱ्यांनाच हवेहवेसे वाटत असतात. त्यापोटी देशाच्या भविष्यावर जे दूरगामी परिणाम होऊ घातले आहेत, त्याकडे काणाडोळा करणे आपल्याला खचितच परवडणारे नाही.

कोऑर्डिनेटेड इनऑथेंटिक बिहॅव्हियर (सी.आय.बी.):

आपण करीत असलेल्या चर्चेच्या अनुषंगाने कोऑर्डिनेटेड इनऑथेंटिक बिहॅव्हियर ही बाब समजून घेणे आवश्यक आहे. हे प्रकरण फेक न्यूजच्या पुढचे पाऊल आहे. एका अर्थाने ही समाजमाध्यमांवरील संघटित गुन्हेगारीच आहे. यामध्ये ज्या शक्तींना फेक न्यूज प्रसृत करावयाच्या आहेत, ते अशा वार्तांसाठी वृत्तपत्रे अगर चॅनल्सच्या नावाशी साधर्म्य असणारी पोर्टल, वेबसाईट यांची निर्मिती करतात. त्यावर फेक न्यूज, त्याच्या पुष्ट्यर्थ मॉर्फिंग केलेली बनावट छायाचित्रे, बनावट व्हिडिओ असे सारे मटेरिअल ठेवले जाते. त्याचवेळी फेसबुक व अन्य समाजमाध्यमांवरही अनेक पृष्ठे तयार केली जातात. त्या पृष्ठांवर आणि अन्य माध्यमांतून मूळ फेक न्यूजच्या लिंक फिरविल्या जातात. हा मजकूर विविध माध्यमांतून व्हायरल केला जातो. जेव्हा एखादा त्याची सत्यता पडताळण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा विविध व्यासपीठांवर त्याला तीच माहिती दिसते. साहजिकच ती त्याला खरी वाटते आणि त्यावर विश्वास ठेवून तो सुद्धा ती पुढे फॉरवर्ड करतो.

ही बाब अतिगंभीर स्वरुपाची आहे. हिटलरने ज्यूंचे शिरकाण केलेच नाही, अशा स्वरुपाची माहिती जगभर व्हायरल झाल्यानंतर हे प्रकरण मोठ्या प्रमाणात ठाऊक झाले. भारतातही अलिकडे फेक न्यूज पसरवणाऱ्या प्रवृत्ती या पद्धतीचा अवलंब सर्रास करीत आहेत. याबाबत जगभरातून दबाव वाढल्यानंतर फेसबुकने सी.आय.बी. प्रकरणांचेही मॉनिटरिंग सुरू केले आणि आता त्यांच्या वेबसाईटवरुन केलेल्या कारवाईची माहितीही देण्यात येते आहे. तथापि, भारताच्या संदर्भात अशी कारवाई झाल्याचे अद्याप तरी वाचनात आलेले नाही.

माहितीचे लोकशाहीकरण! पण, खऱ्या की खोट्या?

भारतामध्ये समाजमाध्यमांमुळे सर्वसामान्य नागरिकाच्या हाती माहितीच्या चाव्या एकवटल्यामुळे माहितीचे लोकशाहीकरण होते आहे, झाले आहे, असे सरधोपट विधान केले जाते. पण, उपरोक्त प्रकरणे पाहिली की, या विधानातील अर्धसत्यतेचीच प्रचिती येते. माहिती ही लोकांचा अधिकार आहे. पण, त्या लोकांना अर्धवट, प्रक्रिया केलेली, चुकीची, विखंडित अगर सर्वस्वी गैर माहितीच खरी म्हणून सादर केली जात असेल आणि नव्या पिढीसह बहुतांश लोकांना ती सत्य वाटत असेल, तर तो अपभ्रंशित सत्याचा आभास आहे. त्यामुळेच समाजमाध्यमे ही आपल्या देशात सद्यस्थितीत निष्क्रिय समाजमानस घडविण्याचे आणि सहभागात्मक लोकशाहीचा आभास निर्माण करण्याचे काम करीत आहेत. अभिव्यक्तीची दुकानदारी थाटणाऱ्या कंपन्या त्या लोकशाहीचे नफेखोर एजंट म्हणून काम पाहू लागल्या आहेत, असे खेदाने म्हणावे लागते. या एजंटगिरीला वेळीच आळा घालण्यासाठी पुढे सरसावणार कोण आणि कधी, हाच आजघडीचा कळीचा मुद्दा आहे. भारताच्या माहिती तंत्रज्ञानविषयक संसदीय समितीकडून या प्रकरणाची चौकशी करण्याच्या शशी थरुर यांच्या मागणीकडे आपण त्या दृष्टीने पाहायला हवे.

--- 

समाजमाध्यमांतला नवा विस्तारवाद

माहिती तंत्रज्ञानाच्या, विशेषतः समाजमाध्यमांच्या क्षेत्राला केवळ एकच नियम लागू होतो, तो म्हणजे, द ओन्ली कॉन्स्टंट इज चेंज’! वापरकर्त्याला नवे असे जर काही तुम्ही देऊ शकला नाहीत, तर तो त्याच-त्या पणाला कंटाळून दुसरीकडे जाऊ शकतो. नेमकी हीच बाब हेरून फेसबुकने गेली सोळा वर्षे सातत्याने स्वतःला अपडेट ठेवले आहे.

कितने आए, कितने गए तरीही फेसबुकचे स्थान, त्याची लोकप्रियता गेल्या सोळा वर्षांत सातत्याने कायम आहे. यामागे फेसबुकने जाणीवपूर्वक स्वीकारलेले बदलांचे धोरण सर्वाधिक कारणीभूत आहे. इंटरनेटचे, सोशल नेटवर्किंगचे जग आभासी आहे. प्रत्यक्ष जीवनात तोच-तो पणाचा आपल्याला कंटाळा येतो, तेच तत्त्व आभासी जगतालाही लागू आहे, कदाचित प्रत्यक्षाहूनही अधिक प्रकर्षाने! त्यामुळे झुकरबर्गने फेसबुकचे रुप अगदी सुरवातीपासून कमीअधिक प्रमाणात सातत्याने बदलते ठेवले आहे; कधी दृश्य स्वरुपात, तर कधी युझर फ्रेंडलीनेसच्या स्वरुपात. त्यामध्ये प्रामुख्याने वॉलची निर्मिती, विद्यापीठांबरोबरच हायस्कूलपर्यंतही सेवेचा विस्तार, १३ वर्षांवरील सर्वांना फेसबुकवर येण्याची संधी आणि न्यूज फीड या सर्वाधिक लोकप्रिय सेवेची सुरवात, प्रोग्रामर डेव्हलपर्ससाठी प्लॅटफॉर्मची निर्मिती, फेसबुक चॅट, लाइक सेवा, लोकेशन फीचर, टाइमलाइनची निर्मिती, जाहिरातदारांना स्टेटस, फोटो, मेसेज अपडेट करण्याची संधी, फोटो आणि प्रोफाइल सर्च करणारे ग्राफ सर्च, लव्ह फीचर, जीआयएफ्स, इमोजी, युवर स्टोरी, मेसेंजर अॅप लॉक यांपासून ते अगदी लॉकडाऊन कालखंडातील मेसेंजर रुम्स आणि तेथून गो लाइव्हची सुविधा आदींचा समावेश आहे. याखेरीज मेसेंजर, इन्स्टाग्रामसह डायरेक्ट, बूमरँग ही अॅप्लीकेशन्स, बोनफायर, फेसबुक मेन्शन्स, फेसबुक शॉप्स, स्पार्क एआर स्टुडिओ, ऑडियन्स नेटवर्क, फेसबुक बिझनेस टुल्स आदी उत्पादनेही सादर केली. यावरुन वापरकर्त्यांसाठी या सुविधांची निर्मिती करत असतानाच कंपनी म्हणूनही फेसबुकने आपला विस्तार कौशल्याने वाढवल्याचे दिसून येते. नॅसडॅकमध्ये लिस्टेड कंपनी म्हणून पब्लीक होण्याबरोबरच इन्स्टाग्रामसारखी कंपनी टेकओव्हर करण्यासारख्या अनेक समयोचित निर्णयांचा त्यामध्ये समावेश आहे.

माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील जायंट होण्यासाठी मायक्रोसॉफ्ट, गुगलसारख्या कंपन्यांनी स्टार्टअप कंपन्यांच्या मर्जर आणि ॲक्विझिशनचा मार्ग अवलंबला. या दोन्ही कंपन्यांनी प्रत्येकी जवळपास २५० कंपन्या खरेदी केल्या आहेत. फेसबुकनेही आपले वर्चस्व अबाधित राखण्यासाठी त्यांचाच कित्ता गिरवला आहे.

फेसबुकने आजपर्यंत ८० हून अधिक वेगवेगळ्या कंपन्या खरेदी केलेल्या आहेत. त्या बहुतांश अमेरिकेतील आणि सॅन फ्रॅन्सिस्को बे एरियातीलच आहेत. अलिकडच्या काळात स्वीत्झर्लंड, यु.के., स्पेन, जर्मनीतील कंपन्याही त्यांनी लाखो डॉलर मोजून खरेदी केल्या आहेत. या मर्जर व ॲक्विझिशनच्या बाबतीत निर्णय घेताना गुगलचे लॅरी पेज त्या व्यवहाराला टूथब्रश टेस्ट लागू होते का, ते पाहतात. म्हणजे काय तर, असे उत्पादन जे लोक दिवसातून किमान एक-दोनदा तरी वापरतात आणि जे त्यांच्यासाठी नियमितपणे उपयुक्त ठरेल, ते! लॅरी म्हणतात, ही टूथब्रश टेस्ट उत्तीर्ण होणारे उत्पादन आणि तेही माहिती तंत्रज्ञानाशी निगडित असेल, तर त्यामध्ये मला रस असतो.

मार्क झुकरबर्गचे या बाबतीतले तत्त्वज्ञान थोडे वेगळे आहे. तो म्हणतो, मी कंपनी घ्यायची म्हणून घेत नाही, तर त्या कंपनीमधले टॅलेंट मला हवे असते. त्या तज्ज्ञ लोकांसाठी खरे तर मी या कंपन्या घेतो. झुकरबर्गचे म्हणणे खरे आहे कारण त्याने टेकओव्हर केलेल्या वॉट्सॲप व इन्स्टाग्राम वगळता सर्व कंपन्या मूळ फेसबुक कंपनीतच विलीन करण्यात आल्या. वॉट्सॲपसाठी सुमारे १९ अब्ज डॉलर मोजताना फेसबुकने वॉट्सॲपच्या एका वापरकर्त्यासाठी जवळजवळ ४० डॉलर मोजले, असे म्हणता येईल. फेसबुकचे सोशल मीडियामधील वर्चस्व अबाधित ठेवण्यासाठी कनेक्टयू या बंद पडलेल्या कंपनीसह एफबी डॉट कॉम हे डोमेनही खरेदी करायला मागेपुढे पाहिले नाही. फ्रेंडस्टर या स्पर्धक कंपनीकडून बौद्धिक संपदा हक्क मिळविण्यासाठी ४० दशलक्ष डॉलर्स मोजले. इन्स्टाग्रामसाठी ४०० दशलक्ष मोजले, तर गेल्या वर्षी अमेरिकेतल्या कंट्रोल-लॅब्जच्या खरेदीचा व्यवहार हा विक्रमी ५०० दशलक्ष ते १ अब्ज डॉलर या दरम्यान झाल्याचे सांगितले जाते. हीच सेवा फेसबुकने फेसबुक रिॲल्टी लॅबच्या नावाने सादर केली. या खेरीज फेसबुकमध्ये नित्यनवे बदल घडविण्यासाठी, नवी व्हेंचर्स हाती घेण्यासाठी अनेक स्टार्टअप कंपन्या खरेदी केल्या. त्या कंपन्यांच्या माध्यमातून कितीतरी टॅलेंटेड, प्रयोगशील अभियंते फेसबुकमध्ये दाखल झाले. यामध्ये ब्लॅक रॉस, जो हेवीट (पॅराकी), पॉल बुशेट, ब्रेट टेलर (फ्रेंडफीड), चार्ल्स लीन, ॲड्रियन ग्रॅहम (नेक्स्टस्टॉप), निकोलस फेल्टन (डे-टम), माईक मेटास (पुश पॉप प्रेस), चार्ल्स जॉली (स्ट्रोब), जेन कोअम (वॉट्सअप), पामर ल्युकरी, ब्रेंडन आयरीब व जॉन डी. कार्मेक (ऑक्युलस व्हीआर) अशा दिग्गज सीईओ व अभियंत्यांची फौज फेसबुकमध्ये त्यांच्या त्यांच्या कंपन्यांसोबत दाखल झाली. महत्त्वाचे म्हणजे संजीव सिंग (फ्रेंडफीड), गोकुळ राजाराम व गिरी राजाराम (चाय लॅब्ज), नीलेश पटेल (लाइटबॉक्स डॉट कॉम), अविचल गर्ग (स्पूल) अशा अनेक भारतीय वंशाच्या अभियंत्यांचाही यात समावेश आहे.

मोठा मासा छोट्या माशांना खाऊन अधिक मोठा, अधिक बलशाली होतो, या नैसर्गिक सत्याचाच आधार घेऊन फेसबुक ही आज जगातली एक बलाढ्य कंपनी बनलेली आहे.


सोमवार, १० ऑगस्ट, २०२०

चांगल्याचं बोचकं बांधणारा ‘माणूस’

 (शिवाजी विद्यापीठाचे माजी प्र-कुलगुरू व प्राचार्य डॉ. अशोक भोईटे नुकतेच पंढरपूर येथील रयत शिक्षण संस्थेच्या कर्मवीर भाऊराव पाटील महाविद्यालयातून नियत वयोमानानुसार सेवानिवृत्त झाले. भोईटे सरांच्या सेवानिवृत्तीनिमित्त प्रकाशित करण्यात आलेल्या सेवा गौरव विशेषांकासाठी लिहीलेला लेख वाचकांसाठी शेअर करतो आहे.- डॉ. आलोक जत्राटकर)

प्राचार्य डॉ. अशोक भोईटे यांनी शिवाजी विद्यापीठाचे प्रभारी कुलगुरू पदाची सूत्रे स्वीकारल्यानंतर 'दै. लोकमत'च्या कार्यालयास आम्ही सदिच्छा भेट दिली, त्यावेळचे छायाचित्र.


प्राचार्य डॉ. अशोक भोईटे यांचे नाव प्रथमतः मी ऐकले तेच मुळी त्यांची शिवाजी विद्यापीठाच्या प्र-कुलगुरूपदी निवड झाल्याची बातमी आली, तेव्हा! त्यापूर्वी केवळ कवी अशोक भोईटे यांना वाचून-ऐकून होतो. त्यावेळी हे कवी आणि प्राचार्य एकच तर नव्हेत, असाही प्रश्न माझ्या मनात आला. पण माहिती घेतल्यानंतर रयत शिक्षण संस्थेमध्ये अतिशय समर्पित भावनेने योगदान देणारे प्राचार्य भोईटे हे वेगळे असल्याचे समजले. प्र-कुलगुरूपदाची सूत्रे घेण्यासाठी भोईटे सर हजर होत असताना शाहू महाविद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांनी ढोल-ताशांच्या गजरात त्यांना शिवाजी विद्यापीठाच्या लोककला सभागृहात आणले होते. मुले काही कोणासाठीही ढोलताशे वाजवत नाहीत. ज्या व्यक्तीवर ते प्रेम करतात, तिथेच त्यांची ही उत्स्फूर्तता ओसंडून वाहात असते. त्या स्वागत समारंभाच्या कार्यक्रमातच डॉ. भोईटे यांच्या लोकसंग्रहाची मला पुरेपूर कल्पना आली. केवळ रयत शिक्षण संस्थेतीलच नव्हे, तर समाजातल्या विविध स्तरांतील मंडळी त्यांच्या स्वागतासाठी तेथे उपस्थित होती.

पुढे सरांनी चार्ज घेतला आणि कामाच्या निमित्ताने त्यांच्या कार्यालयात जाणे येणे सुरू झाले. तेव्हापासून या माणसाच्या विविध गुणांची, कार्यक्षमतेची वेळोवेळी प्रचिती येत राहिली. भोईटे सर हे रसायन खूप वेगळे आहे. कर्मवीर अण्णांच्या शिकवणुकीचा त्यांच्यावर प्रचंड पगडा आहे. त्यांच्या प्रत्येक कृतीमधून, निर्णयामधून ते दिसून आले. इथे आपण कोणासाठी आहोत? तर, विद्यार्थ्यांसाठी!  मग, विद्यार्थ्यांच्या हिताचा निर्णय घेत असताना कोणी कितीही आडवे पडण्याचा प्रयत्न केला, अडथळे आणले, तरी त्याची फिकीर न करता संबंधित निर्णयावर ठाम राहात त्यावर कार्यवाही ते करीत. जे सहकारी काम करतात, त्यांच्या पाठीशी ठाम उभे राहणारा, जे कमी पडतात, त्यांना प्रोत्साहित करणारा आणि काम टाळणाऱ्यांचे कान पिळणारा एक कर्तव्यकठोर प्रशासक म्हणूनही मी त्यांच्याकडे पाहतो. आपण जर एखादे काम चांगल्या भावनेने, शुद्ध हेतूने हाती घेतले आहे; कदाचित जे कोणासाठी अडचणीचे देखील असू शकते, अशा वेळी आपण कोणाचाही मुलाहिजा न बाळगता ते काम तडीस नेण्यासाठी प्रयत्नशील राहिलेच पाहिजे. अशी ठाम भूमिका त्यांची असते. प्रत्येकामध्ये काही ना काही चांगले असते, यावर त्यांचा विश्वास आहे. म्हणून प्रत्येकामधल्या त्या चांगूलपणाला आवाहन करीत राहण्याचा त्यांचा स्वभाव आहे.

भोईटे सरांच्या सहवासातील सुमारे अडीच वर्षे ही खरेच अत्यंत आनंददायी स्वरुपाची होती. कधी रागावणे नाही की आरडाओरड नाही; पण, फालतूपणाला थारा सुद्धा नाही, असे त्यांचे रुप मी बरेचदा अनुभवले. एकदा एक मराठवाड्यातल्या विद्यार्थी संघटनेचा नेता इथल्या मुलांचे जे प्रश्न नाहीत, अशाच गोष्टी घेऊन त्यांच्या केबीनमध्ये बराच वेळ त्यांच्याशी तंडत होता. परीक्षा नियंत्रकांपासून सारे अधिकारी हवालदिल होऊन बसले होते. भोईटे सरही त्याची खूप प्रेमाने समजून घालण्याचा प्रयत्न करीत होते, तरीही तो काही ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नव्हता. त्यावेळी सरांनी त्याला निर्वाणीचे निक्षून सांगितले, मी इतका वेळ तुमचे ऐकून घेतो आहे, समजून सांगतो आहे; पण तुम्ही ऐकून घेत नाही आहात. प्र-कुलगुरूंना इतर काही कामे नाहीत, असा जर तुमचा समज असेल, तर तसे नाही. तुम्ही जी भूमिका घेऊन इथे आला आहात, तिला माझे स्थानिक विद्यार्थी थोडीफारही भीक घालणार नाहीत. तुम्ही आताच्या आता माझ्या केबीनमधून निघा आणि काय करायचे ते करा. त्याला सरांनी जवळजवळ हाकलूनच लावला. धुसफूस करीत तो तथाकथित नेता तिथून बाहेर पडला. आणि तो खरेच इथल्या विद्यार्थ्यांमध्ये थोडीही फूट पाडू शकला नाही. नंतर तो कधीही विद्यापीठाकडे फिरकला नाही की त्याचा इथे काही नामोनिशाण उरला. ही कठोरता, मुत्सद्देगिरी, विद्यार्थ्यांवरील विश्वास या साऱ्याच गोष्टी महत्त्वाच्या ठरल्या. आता तसे फार क्वचित दिसते. संघटना नेते आले म्हटले की उगीचच त्याची दहशत घेऊन त्यांना गोंजारण्याचा प्रयत्न केला जातो आणि मुद्देविहीन राजकारणाला शैक्षणिक क्षेत्रात चालना प्राप्त होते. मात्र, भोईटे सरांसारखे प्रशासक असल्यानंतर तसे होण्याचा प्रश्न उद्भवत नाही. म्हणून त्यांची उणीव आणि त्यांच्यासारख्या माणसाची गरज प्रशासनाला नित्य भासत असते.

भोईटे सरांचे आणि माझे नाते अधिक जवळिकीचे होण्याचे एक महत्त्वाचे कारण आहे, ते म्हणजे त्यांच्या आई- ज्यांना ते ताई म्हणतात. एकदा सरांनी थोड्या निवांत क्षणी मला केबीनमध्ये बोलावले आणि आखीव तावांची काही पाने हातात ठेवली. त्यावर सरांच्या अक्षरात बऱ्याच ओव्या लिहीलेल्या होत्या. त्यांच्या मातोश्री लक्ष्मीबाई शंकरराव भोईटे या जात्यावर बसल्यानंतर ओव्या म्हणत असत. गावी आईकडे गेल्यानंतर सरांनी तिच्याशेजारी बसून त्या ओव्या टिपून घेतल्या होत्या. बहिणाबाईंच्या नंतर इतक्या अप्रतिम ओव्या मी प्रथमच वाचत होतो. मी थक्क झालो. मी म्हटलं, सर, हा किती मोठा लोककलेचा ऐवज आहे, आपण तो प्रकाशित का करीत नाही?’ त्यावर सर उत्तरले, त्यासाठीच तर तुम्हाला बोलावलंय. तुमची प्रतिक्रिया काय ते आजमावायची आणि एखाद्या दैनिकात त्यावर काही लेख वगैरे देता येईल का पाहा.’ ‘ठीक आहे, असं म्हणून ते कागद घेऊन मी बाहेर पडलो. रात्री घरी गेल्यानंतर शांत चित्ताने पुन्हा साऱ्या ओव्या वाचून काढल्या. इतक्या ओव्या होत्या की, नुसत्या ओव्या जरी एकाखाली एक लिहील्या तरी कोणतेही दैनिक त्या मोजक्या जागेत छापू शकले नसते. माझ्या डोक्यात एक कल्पना आली. एकच लेख छापण्याऐवजी याची मालिका केली तर मजा येईल. मी लगोलग शेतीप्रगती मासिकाचे संपादक मित्रवर्य रावसाहेब पुजारी यांना फोन लावला आणि त्यांना विषय सांगितला. ओव्यांचा विषय ऐकल्यानंतर ते जणू वेडावूनच गेले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकाळी ते विद्यापीठ कार्यालयात दाखल झाले आणि मी त्यांना घेऊन सरांकडे गेलो. सरांना म्हटलं, सर, एका लेखासाठी या ओव्या खूपच आहेत. त्यामुळे त्याची मालिका आपण शेतीप्रगतीमध्ये दरमहा प्रसिद्ध करू या. सहा-सात भाग झाले तरी हरकत नाही. पुजारी सर तर हा ऐवज वाचक शेतकरी बंधूभगिनींपर्यंत पोहोचविण्यासाठी एका पायावर तयारच होते. पुढील महिन्यापासून ताईंच्या ओव्या ही लेखमाला शेतीप्रगतीमध्ये सुरू करण्याचे ठरले.

आता माझी जबाबदारी वाढली होती. मी ओव्यांचे वर्गीकरण केले. पांडुरंगाच्या ओव्या वेगळ्या, विठ्ठल-रुक्मिणीच्या वेगळ्या, बहिण-भावाच्या वेगळ्या, सामाजिक संदेशाच्या वेगळ्या, नव-परिवर्तनाच्या वेगळ्या अशा अनेक विषयनिहाय त्यांचं वर्गीकरण केलं. मग सरांच्या आणि माझ्या बैठका सुरू झाल्या. ताईंच्या ओव्या लोकांपर्यंत पोहोचविण्याचा ध्यास आम्ही घेतला. आणि माय माझी बहिणाबाई, मी तिचा सोपान या पहिल्या भागापासून सुरवात झाली. सोपानदेवांनी जशा बहिणाबाईंच्या ओव्या टिपून घेऊन तो ठेवा जगासमोर आणला, तेच काम नेमकं भोईटे सरांनी केलं, म्हणून त्यांनी तिथपासूनच सुरवात केली. ताईंची विठ्ठलावर प्रचंड भक्ती, त्यामुळं एका बैठकीत मी सरांना विचारलं, सर, ताई दरवर्षीच वारीला जात असतील नाही का?’ त्यावर सर हसले आणि उत्तरले, आलोक, माझी आई एकदाही वारीला अगर पंढरपूरला गेलेली नव्हती. हा माझ्यासाठी खूप मोठा आश्चर्याचा धक्का होता. ज्या माऊलीच्या ओठी

जाते मी पंढरीला, गरुड खांबाला दिली पाठ।

देवा माझ्या विठ्ठलाची, सुरत सगळी दिसे नीट।

संसार परपंच, सर्वा गंगेला वाहिला।

प्रितीचा पांडुरंग, माझ्या हृदयी राहिला॥

 

अशी ओवी येते, तिच्या सर्जनशीलतेबद्दल माझ्या मनात अतीव आदर दाटून आला. वारीला जाऊन आलेल्या बायाबापड्यांकडून पंढरपूरचं, सावळ्या विठुरायाचं केवळ वर्णन ऐकून पंढरीला प्रत्यक्ष गेल्याचीच भावना जिच्या मनात झरते, त्या माऊलीचं हृदय किती कोमल, संवेदनशील असेल, या कल्पनेनंच मी थरारून गेलो आणि मी त्या ओव्यांच्या अधिकच प्रेमात पडलो. अशा माऊलीच्या पोटी जन्मलेले भोईटे सर सुद्धा तसेच कोमलहृदयी असावेत, यात आश्चर्य ते काय बरे? ताईंच्या ओव्या मालिकेचे केवळ सहा सात भाग होतील, असे जे मला वाटत होते, ते सपशेल चुकीचे ठरले. तब्बल पंधरा भाग म्हणजे सुमारे सव्वा वर्षे ही मालिका चालली. भोईटे सरांनी आपल्या माऊलीप्रती कृतज्ञताच जणू या माध्यमातून व्यक्त करण्याचे काम केले. या दरम्यान जणू मी ताईमय आणि विठ्ठलमयच होऊन गेलो होतो, इतका आनंद त्यांचे शब्दांकन करताना मला लाभला. पुढे आम्ही ज्येष्ठ लोककला अभ्यासक डॉ. विश्वनाथ शिंदे यांना त्या ओव्या आणि त्यांचे निरुपण दाखविले. त्यांचा अभ्यास केल्यानंतर यातील सुमारे ९० टक्के ओव्या या ओरिजिनल आहेत, असा अभिप्राय त्यांनी दिला. अर्थात, ताईंच्या ओव्या या स्वरचित अधिक होत्या. अन्य ओव्यांचा प्रभाव त्यांवर कमीत कमी आहे. ही तर त्या माऊलीबद्दलचा आदर दुणावणारी बाब होती. या ओव्यांचे पुस्तक करण्याचे पुजारी सरांनी योजिले आहे. आता निवृत्तीनंतरच्या कालखंडात भोईटे सरांनी त्याकडे लक्ष द्यावे, एवढे आमचे मागणे आहे.

या साऱ्या बाबी इतक्या सविस्तरपणे सांगण्याचे कारण एवढेच की, भोईटे सर आणि मी यांना जोडणारा फार महत्त्वाचा सांधा म्हणजे ताईंच्या ओव्या आहेत. त्या माऊलीप्रती कृतज्ञता म्हणूनच अत्यंत निरपेक्ष भावनेने झपाटून आम्ही हे काम केले आणि त्याद्वारे आमची मनेही खूप जवळ आली. भोईटे सरांमधला माणूस, सहृदय सुपुत्र मला सातत्याने अनुभवता आला. आईविषयीचा ओलावा, नात्यांमधील हळुवारपणा या साऱ्याच गोष्टींच्या बाबतीतला भोईटे सरांचा हळवेपणा मी जवळून पाहिला आहे. पुढे भोईटे सर विद्यापीठाचे प्रभारी कुलगुरू सुद्धा झाले. पण, मी मात्र जोडला गेलो, ते त्यांच्यातल्या माणसाशी. ताई सरांना नेहमी सांगत असत की, चांगल्याचं बोचकं बांधावं नि वाईट गंगार्पण करावं. सरांनी त्यांच्या आयुष्यभर ताईंचं हे तत्त्व प्राणपणाने जपलं, म्हणूनच जिथे जाईल तिथे चांगल्या माणसांचा घोळका त्यांच्याभोवती गोळा होत राहिला आणि नेहमीच त्यांच्यासोबत राहिला. सरांच्या त्या चाहत्यांच्या गर्दीतलाच मीही एक आहे. सरांनी त्यांच्या उत्तरायुष्यातही हे चांगल्याचं बोचकं अधिक समृद्ध आणि संपन्न करीत जावं. चांगल्याचं ओझं कधीच होत नाही; उलट त्यात वृद्धीच होत राहते. या चांगल्याचं बोचकं बांधत जाणाऱ्या आणि अशी बोचकी लादण्यासाठी डोकी तयार करणाऱ्या सहृदयी माणसाला माझा मनःपूर्वक सलाम!