बुधवार, १३ जानेवारी, २०२१

दोस्ताच्या यशाची चढती कमान

 



प्रा. डॉ. भालचंद्र काकडे यांच्याविषयीची ही बातमी वाचून ऊर अभिमानानं भरून आला... हा खरं तर आमचा सहपाठी... भालू... भाल्या... त्याच्याविषयी बातमी ही खूपच उशीरा छापून आली... मुळात भालूची वाटचाल, त्याची कारकीर्द, त्याचं लख्ख यश हा केवळ बातमीचा नव्हे, तर सविस्तर लेखाचाच विषय... आणि बातमी छापून येण्याचा सोस त्याला नाही, हेही चांगलंच आहे. नाही तर, आमच्यासारखे एवढं-तेवढंही छापणारे, लिहीणारे यारदोस्त असूनही त्यानं इमानेइतबारे त्याचं काम करीत राहावं; कामयाबी, प्रसिद्धी झक मार के पिछे दौडते आएगी... हीच आमची त्याच्याविषयीची भावना आहे. आणि मीडियाचा सोस लागल्यानंतर भल्याभल्यांची काय अवस्था होते, हेही मीडियाकर्मी म्हणून ठाऊक असल्यानं त्याचं तसं राहणंच अधिक चांगलं वाटतं आम्हाला.. आणि ते त्याच्या स्वभावाला साजेसंही आहे... पण, आता आमच्या नंदिनीनं लिहीलंय, तर म्हटलं आपणही या निमित्तानं थोडं मन मोकळं करून घेऊ...

तर, आमचा भालू... रिअल जेम... रिअल ब्रिलियंट... असे जगाच्या पाठीवर काही मोजके लोक असतील, तर त्यांच्यापैकी एक म्हणावा असा... भालूनं हा ब्रिलियन्स अत्यंत प्रयत्नपूर्वक, साधला आहे... घरची परिस्थिती मध्यमवर्गीय... मात्र काम कराल तर खाल, या पद्धतीची! त्याच्या वडिलांचं म्हणजे माझे आदरणीय पॉष ऐश्य श्रीमान लाडके काकडे काका यांचं टेलरिंगचं दुकान हे आम्हा मित्रांचं एकत्र जमण्याचं, भेटण्याचं हक्काचं ठिकाण.. अगदी आजही त्याला अपवाद नाही... भालू त्या दुकानात कटिंगपासून, शिलाईपर्यंत काही ना काही करत असायचाच... एकीकडं शिलाई मशीनवर पाय मारणं सुरू असतानाच दुसरीकडं हातातल्या नोट्सची, पुस्तकाची पानं नजर मारत मारत पालटली जात असत... जे पान पालटून त्याला समजत होतं, साधत होतं, ते रट्टा मारमारुनही आम्हाला झेपत नसे, याचा हेवा मला आजही वाटतो...  भाल्याचं केमिस्ट्रीवर नितांत प्रेम... केमिस्ट्रीच कशाला? सगळ्याच विषयांवर... आमचंही होतं, पण त्याच्यापेक्षा कमीच भरायचं... म्हणून तर बी.एस्सी.च्या तिन्ही वर्षी हा कॉलेजात पहिलाच असायचा... शिवाजी विद्यापीठात एम.एस्सी. फिजिकल केमिस्ट्रीला त्यानं प्रवेश घेतला. आम्ही हॉस्टेलला राहून जी टक्केवारी मिळवू शकलो नाही, त्यापेक्षा किती तरी अधिक त्यानं निपाणीहून दररोज येऊन-जाऊन मिळविली. पुढं त्याची एनसीएलला रिसर्च फेलो म्हणून निवड होणं, हा त्याच्या आयुष्यातला एक महत्त्वाचा टर्निंग पॉईंट होता... त्याच्यातील संशोधकाला पैलू पाडण्याचं काम एनसीएलनं केलं. तिथूनच तो पीएचडी झाला... एनसीएलमध्ये त्याला खास रिसर्च करताना पाहण्यासाठी मी गेलो होतो... एखादा प्रयोग लावला असेल तर त्यासाठी तीन-तीन चार चार दिवस रुमकडंही न फिरकणारा भालू आम्ही पाहिला. त्याच्या कष्टाला फळ आलं नसतं तरच नवल. त्याला पुन्हा जपानच्या टोकियो इन्स्टिट्यूटची फेलोशीप मिळाली... भाल्याच्या जागतिकीकरणाचं हे पहिलं पाऊल... त्यानं जपानमधूनच अनेक देशांना संशोधनासाठी आणि शोधनिबंध वाचण्यासाठी भेटी दिल्या... जागतिक स्तरावरील एक महत्त्वाचा रसायनशास्त्रज्ञ म्हणून त्याचं नाव घेतलं जातं... आमच्या वहिनीही त्याच तोडीच्या शास्त्रज्ञ आहेत, हेही नमूद करावं लागेल... त्याही एका स्वतंत्र लेखाचा विषय आहेत... माणसानं आभाळाएवढं यश मिळवूनही जमिनीशी नातं कसं जोडून राहावं, याचं हे जोडपं मोठं उदाहरण आहे... परदेशातील अनेक संशोधन संस्थांच्या ऑफर्स येऊनही काही वैयक्तिक कारणांनी हे दोघं जेव्हा भारतात परतले, तेव्हा नोकरीसाठी इथल्या आवश्यक पात्रतेपेक्षा ते किती तरी अधिक पात्रता धारण करतात, म्हणून त्यांना अनेक संस्थांनी नम्रतापूर्वक नकार दिला... अखेरीस चेन्नईच्या एसआरएम इन्स्टिट्यूटमध्ये प्राध्यापक व संशोधक म्हणून तो रुजू झाला. त्याच्या संशोधनाची कमान सातत्यानं उंचावतच आहे. मटेरिअल्स इलेक्ट्रोकेमिस्ट्री, फ्युअल सेल कॅटॅलिसिस, कार्बन नॅनोमटेरिअल्स आणि त्यांचे नॅनो कॉम्पोझिट्स, सुपरकपॅसिटर व स्टोअरेज, कॉम्पोझिट पॉलिइलेक्ट्रोलाइट मेम्ब्रेन्स हे त्याच्या संशोधनाचे ठळक विषय आहेत. आजवर त्याचे व्यक्तीगत सायटेशन्स १८१३, एच इंडेक्स २२ तर आय-टेन इंडेक्स ४१ इतका आहे. इंटरनॅशनल पेटंट्सची तर बातमी सोबत आहेच. संशोधनाच्या क्षेत्रातील जाणकारांना यावरुन त्याच्यातील क्षमतांची जाणीव होऊ शकेल. ही तर सुरवात आहे, पुढचा प्रचंड पल्ला बाकी आहे आणि त्या प्रवासात आमचा हा दोस्त देशाचे नाव दिगंतात उंचावल्याशिवाय राहणार नाही, याची खात्री आहे.

भालू, मित्रा तुझा सदैव अभिमान आहेच; आज फक्त एक्स्प्रेस करतोय इतकंच!

रविवार, १० जानेवारी, २०२१

वारणा विज्ञान केंद्रातील अविस्मरणीय दिवस!



वारणा विज्ञान केंद्रातील विविध प्रयोगांसमवेत स्विनी आणि सम्यक



वारणा विज्ञान केंद्राचे समन्वयक डॉ. जॉन डिसोझा आणि त्यांचे सहकारी प्रितेश लोले यांच्यासमवेत जत्राटकर कुटुंबिय.




एकविसाव्या शतकात आपण स्वतःला एक वैज्ञानिक समाज म्हणवून घेतो; मात्र प्रत्यक्षात आपल्या बहुतांश कृती या विज्ञानवादाला धाब्यावर बसविणाऱ्या असतात. या शतकातील पिढी ही चिकित्सक, बहुआयामी घडविण्यासाठी जे काही करावयास हवे, त्यामध्ये पूर्णतः यशस्वी झालो आहोत, असे म्हणता येत नाही. ‘WHY?’ असे विचारण्यास ना आपण आपल्या मुलांना प्रोत्साहन देतो किंवा त्या ‘WHY?’चे उत्तर देण्यास कोणी पालक, शिक्षक पुढे सरसावतो. याला काही सन्माननीय अपवाद आहेतही. पण, बहुतांशी समाजाचे चित्र विपरित आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानविषयक गोडी निर्माण व्हावी, त्यांच्यात जिज्ञासा निर्माण व्हावी, त्यांचे कुतूहल शमन व्हावे आणि अधिक विज्ञानवादी दृष्टीकोन त्यांच्यात विकसित व्हावा, यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या अनेक व्यक्ती, संस्था आहेत. त्यापैकी दक्षिण महाराष्ट्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र वारणानगर येथील तात्यासाहेब कोरे शैक्षणिक संकुलामध्ये विकसित करण्यात येत आहे. तात्यासाहेब कोरे फार्मसी महाविद्यालयाचे प्राचार्य आणि आमचे सन्मित्र डॉ. जॉन डिसोझा यांच्याकडून गेली तीनेक वर्षे या विज्ञान केंद्राबद्दल आणि तेथे विकसित करण्यात येत असलेल्या वैज्ञानिक सोयीसुविधांबद्दल, उपक्रमांबद्दल माहिती मिळत होती. त्यामुळे वारणानगरचे वारणा सायन्स अँड इनोव्हेशन अॅक्टिव्हिटी सेंटर प्रत्यक्ष पाहण्याची ओढ लागून राहिली होती. मुळातच तात्यासाहेब कोरे यांच्या स्वप्नातून साकार झालेल्या वारणानगर परिसराविषयी आणि येथील विविध उपक्रमांविषयी माझ्या मनात नितांत आदर आहे. चांगल्या भावनेतून चालविलेली सहकार चळवळ एखाद्या विभागाचे रुपडे कसे पालटून टाकू शकते, याची कोल्हापूर परिसरात अनेक उदाहरणे आहेत, त्यात वारणानगर अग्रेसर आहे. सहकाराच्या माध्यमातून झालेल्या विकासाचा लाभ मिळवून देत शैक्षणिक सुविधांची उभारणी येथे करण्यात आली. वारणेचा बाल वाद्यवृंद हा तर माझ्या लहानपणापासूनचा जिव्हाळ्याचा विषय. असो! तर, अशा या समाजाभिमुखता जपणाऱ्या वारणा समूहाच्या शैक्षणिक संकुलात महाराष्ट्र शासनाच्या राजीव गांधी विज्ञान व तंत्रज्ञान आयोगाच्या सहकार्यातून वारणा सायन्स अँड इनोव्हेशन अॅक्टिव्हिटी सेंटर साकारले आहे. डॉ. जॉन डिसोझा यांनी त्यासाठी केलेला पाठपुरावा आणि मा. विनयरावजी कोरे यांना त्यांचे लाभलेले प्रोत्साहन यामुळे वारणानगरच्या शैक्षणिक संकुलात सुमारे तीन एकर परिसरावर हे विज्ञान केंद्र उभारण्यात आले आहे. डॉ. डिसोझा हे खरे तर फार्मसीचे तज्ज्ञ. त्यांच्या क्षेत्रात तर ते एक अग्रगण्य संशोधक आहेतच. मात्र, त्यांनी ज्या आत्मियतेने वारणेचे हे केंद्र साकारण्यासाठी योगदान दिले आहे, त्याचे कौतुक करण्यास शब्द अपुरे आहेत. ते जेव्हा अत्यंत निरलसपणे या कामाच्या उभारणीबद्दल आपलेपणाने सांगत असतात, त्यावेळी माझ्या मनात त्यांच्याविषयी अभिमानाची भावनाच केवळ दाटून येत राहिली. प्रत्येक संस्थेमध्ये असे डिसोझा असतात, गरज असते ती फक्त त्यांना ओळखून त्यांच्या पाठीवर प्रोत्साहनाचा हात ठेवण्याची.  

सन २०१७ साली ज्येष्ठ अणुशास्त्रज्ञ पद्मश्री डॉ. अनिल काकोडकर यांच्या हस्ते उद्घाटन करण्यात आलेल्या या विज्ञान केंद्रात विद्यार्थ्यांना मूलभूत विज्ञानाचा परिचय करून देणाऱ्या, दैनंदिन जीवनातील घडामोडींमागील वैज्ञानिक तथ्ये आणि सत्ये समजावून सांगणाऱ्या अनेक गोष्टी, अनेक साधने, उपकरणे, प्रयोग आणि खेळणी आहेत. हसत-खेळत विज्ञान कसे शिकावे, शिकवावे, याचे हे केंद्र मूर्तीमंत प्रतीक आहे. येथे गेल्या तीन वर्षांत सुमारे २० हजारांहून अधिक विद्यार्थी, शिक्षकांनी भेट दिली आहे. एकदा येऊन गेलेला विद्यार्थी येथे पुनःपुन्हा येण्याची मनिषा बाळगूनच परततो. किंबहुना, निघताना येथून पाय निघत नाही, इतक्या अप्रतिम वैज्ञानिक माहितीचे भांडार येथे आहे. येथील इनोव्हेशन सेंटर म्हणजे तर विद्यार्थ्यांच्या कल्पकतेला पुरेपूर आव्हान देणारे आहे. ओल्ड इज गोल्ड संकल्पनेवरील येथील कक्षात जुन्या मोडक्या तोडक्या, जगाच्या दृष्टीने स्क्रॅप वस्तूंचेही पुनर्वापराचे मूल्य अधोरेखित करण्याचे आणि अशा वस्तूंपासून विविध कल्पक उपकरणे निर्माण करण्याचे हे प्रशिक्षण केंद्रच आहे. त्यासह भूविज्ञान, पदार्थविज्ञान, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र या विषयांतील संशोधनासाठी आवश्यक असणारी साधनेही येथे उपलब्ध आहेत. गरज आहे ती त्यांचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या संशोधक विद्यार्थ्यांची.

आमच्या सम्यक, स्विनीने येथील सारेच प्रयोग खूपच एन्जॉय केले. येथील संशोधक सहकारी प्रितेश लोले यांनी अत्यंत प्रेमाने आम्हाला सारे प्रयोग पुष्कळ वेळ देऊन दाखविले, समजावून सांगितले. डॉ. डिसोझा, प्रितेश आणि त्यांनी साकारलेल्या या विज्ञान केंद्रात आमचा दिवस कसा संपला, हे लक्षातही आले नाही.

डॉ. डिसोझा यांनी या केंद्राच्या विविध उपक्रमांसंदर्भात अगत्याने माहिती दिली. त्यातील शनिवारी विज्ञानवारी हा उपक्रम मला खूपच आवडला. येथील निवडक विद्यार्थी परिसरातील शाळांमध्ये शनिवारी जातात आणि छोट्या छोट्या घरगुती साधनांपासून विविध वैज्ञानिक प्रयोग करून दाखवितात; रोजच्या जीवनातील विज्ञान समजावून सांगतात. यामुळे शालेय जीवनापासूनच वैज्ञानिक दृष्टीकोन विकसित होण्यासाठी मदत होते, ज्याची आपल्या देशाला खरेच खूप गरज आहे. याशिवाय, केंद्रातील रिक्रिएशन सभागृहात वेळोवेळी अनेक विज्ञानविषयक व्याख्याने, उपक्रम व कार्यशाळांचे आयोजन करण्यात येते. त्यांना वाढता प्रतिसादही लाभतो आहे. या केंद्राने इतक्या अल्पावधीमध्येच केंद्र सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या विज्ञान प्रसार या स्वायत्त उपक्रमामध्ये गोल्ड कॅटेगरी क्लब म्हणून स्थान प्राप्त केले आहे, ही अत्यंत गौरवाची बाब आहे.

या केंद्राच्या परिसराचे व अन्य विकासाचे काम अद्याप सुरू आहे. अत्यंत सौंदर्यशाली दृष्टीने येथील लँडस्केपिंग करण्यात आले आहे. भविष्याचा वेध घेऊन येथे अनेक नवीन प्रकल्प साकारण्यात येत आहेत, जे देशात एकमेवाद्वितिय स्वरुपाचे असतील. आपल्या विभागातील मुलांना, मुंबई, बेंगलोर, दिल्ली इत्यादी ठिकाणी जाऊन जे विज्ञानाचे आविष्कार पाहणे अशक्य असतात, त्यातील अनेक प्रकल्प येथे साकारण्यात येत आहेत. त्यामुळे हे वैज्ञानिक संकुल लवकरच देशातील एक महत्त्वाचे विज्ञान व नवोन्मेष केंद्र म्हणून पुढे येईल, याची खात्री आहे.

रविवार, ३ जानेवारी, २०२१

स्वराज्याच्या ‘नाक, कान, डोळ्यांना’ हवीय शासकीय ओळख...

 


महेश दिगंबर गदाई (जोेशी) व किशन जोशी हे वासुदेव

महेश गदाई (जोेशी) या वासुदेवाचे सादरीकरण (व्हिडिओ)


 

बऱ्याच दिवसांनी आज सकाळी जाग आली तीच मुळी चिरपरिचित वासुदेवाच्या आवाजानं आणि त्याच्या टाळचिपळ्यांच्या नादानं... बाबांना विचारलं, तर म्हणाले, नाही रे! कोपऱ्यावरच्या मंदिरात काही ना काही कार्यक्रम सुरू असतो... पण, तो आवाज घुमत घुमत वेगवेगळ्या दिशांनी माझ्याकडं येतच होता... जवळ जवळ येत अखेरीस अकराच्या सुमारास आमच्या गेटबाहेर तो आवाज आलाच... एकाला दोन वासुदेव दारात उभे होते... त्यांना आत बोलावलं. विचारपूस केली. त्यांच्यासोबत मस्त चहापान केलं. मी सकाळपासून ऐकत असलेल्या खड्या तरीही गोड आवाजाचे मालक होते महेश दिगंबर गदाई (जोशी), जे आळंदीचे असल्याचं त्यांनी सांगितलं. आणि त्यांच्यासोबत दुसरे वासुदेव होते, ज्यांना महेशजी गुरूजी म्हणून संबोधत होते, त्यांचं नाव किशन जोशी. ते बारामतीचे होते. यांनी आजवर त्यांच्या समाजातील ठिकठिकाणच्या २१ मुलांना वासुदेव होण्याचं प्रशिक्षण दिलेलं आहे. या दोघांशी बोलण्यातून अनेक गोष्टी उलगडत होत्या.

वासुदेव हे मूळचे रोयखेल येथील असल्याचं त्यांनी सांगितलं. मात्र, तो तेथून आता राज्यात सर्वत्र पोटापाण्यासाठी विखुरला आहे. बारामती येथील जोशीवाडा मात्र मोठा असून मूळच्या या भटक्या जमातीमधील बरेचसे वासुदेव तेथे आता स्थायिक झाले आहेत. असे असले तरी पोटासाठी त्यांच्यामागची भटकंती मात्र अद्याप सुटलेली नाही. उलट ती दिवसेंदिवस अधिक कठीण होत चाललेली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बहिर्जी नाईकांच्या साथीनं आपलं गुप्तहेरांचं जाळ विस्तारत असताना त्याकामी हेळवी, वासुदेव, पिंगळे, कुडमुडे जोशी इत्यादी भटक्या सर्वसंचारी जमातींचा मोठ्या खुबीनं वापर केला. सातत्यानं सर्वत्र भटकून गुजराण करणाऱ्या या लोकांवर शत्रूची नजर पडण्याची शक्यता नव्हतीच. आणि पडली तरी गुप्तहेर म्हणून त्यांच्याकडे संशयाची सुई वळणार नव्हती. नेमकी हीच बाब हेरून महाराजांनी या लोकांवर स्वराज्यासह शत्रूच्या प्रदेशांतील हालचाली टिपण्याची आणि माहिती पोहोचविण्याची जबाबदारी सोपविली होती. या लोकांनीही ती इमानेइतबारे पार पाडली. एके काळी अशा प्रकारे छत्रपतींच्या स्वराज्याचे नाक, कान आणि डोळे असणाऱ्या या भटकणाऱ्या समाजासमोर अद्याप अनेक समस्या आ वासून उभ्या आहेत. पूर्वी या भटक्या लोकांना कोणी जमेतही धरत नव्हतं- अगदी शिरगणतीतही. पुढे त्यांचा समावेश होऊ लागला. ते आपल्या लोकसंख्येचा भाग बनले. पण, त्यांच्या कामाच्या स्वरुपामुळं त्यांना एका ठिकाणी राहणं शक्य नव्हतं आणि त्यामुळं शिकणंही शक्य होत नव्हतं. शिक्षणाचा विषय निघाला आणि महेश वासुदेवांच्या हसतमुख चेहऱ्यावर वेदनेची एक कळ उमटली. म्हणाले, सायबा, तुम्हाला तुमच्या वडिलांनी शिकवलं म्हणून तुम्ही शिकला. बाप करेल ते पोरगा करतो. आमचा बापही हेच करायचा, आम्हीही हेच करतो. शाळा शिकू शकलो नाही, याचं शल्य आहेच. पण, पुढची पिढी शिकवावी, त्यांनी काही चांगलं कामधाम, रोजगार करावा, असं माप वाटतं; पण शिकल्यानंतर नोकरीसाठीही पाच-दहा लाख मागतात लोक. हातावरचं पोट असलेल्या आम्ही कुठून आणायचा इतका पैका? त्यात आता पूर्वीसारखा लोकांचा विश्वासही नाही राहिला आमच्यावर. शंभरातले वीस लोक प्रेमानं काही देतात. ८० लोक उभंही करून घेत नाहीत. चोरदरोडेखोरांनी आमचे वेश धारण करून बदनाम केलंय आम्हाला. लोक खूप संशयानं पाहतात आमच्याकडे. त्यांच्या नजरा छळत राहतात आम्हाला सारख्या. खूप वाईट वाटतं.

याला जोडून किशन गुरूजी पुढं सांगू लागतात, दोन तीन वर्षांपाठी वडार समाजातल्या निष्पाप लोकांना मुलं पळविणाऱ्या टोळीतील समजून ग्रामपंचायतीत कोंडून लोकांनी दगडांनी ठेचून मारलं- त्यांचं काहीही ऐकून न घेता! याचा आमच्यासारख्या भटक्या समाजातील लोकांवर खूप मानसिक आघात झाला आहे. लोकांच्या संशयी नजरांनी आम्ही खूप सैरभैर होतो. एकाच दारात सातत्यानं जाणं योग्य नाही म्हणून आम्ही दूरदूर भटकंती करीत राहतो, राज्य, प्रदेशाची सीमा न बाळगता. मात्र, कर्नाटकसारख्या अनेक भागांत लोकांना वासुदेव माहिती नाहीत. लोक विचारतात, कशाला आलात? आम्ही सांगतो, देवदर्शनाला. मग लोक म्हणतात, झालं ना दर्शन? मग आमच्या गावातल्या गल्लीबोळांतून कशाला फिरता? निघायचं मुकाट्यानं बाहेर! आता या लोकांना आम्ही कसं सांगावं की आम्ही वासुदेव आहोत. आमचा पिढीजात व्यवसायच हा आहे. लोक ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नसतात. आम्हाला निघावेच लागते तिथून. पूर्वी लोक आमच्या पालांना जागा द्यायचे त्यांच्या शेतवडीत. आता हजार-दोन हजार रुपये भाडे मागतात पाल टाकण्यासाठी. कसे करावे आम्ही?

यावर उपाय काय, असे त्यांनाच विचारले असता महेश वासुदेव सांगू लागले, आमच्या समाजाने शासनाकडे वेळोवेळी ओळखपत्राची मागणी केली आहे. मात्र, ती अद्याप अपूर्ण आहे. शासनाच्या यादीत आमच्या जमातीची नोंद भटक्या जमातींमध्ये एनटी (बी)मध्ये तेराव्या क्रमांकामध्ये मेढंगी जोशी या नावानं केली आहे. शिकताना, नोकरीसाठी त्याचा उपयोग होईल. आता एका ठिकाणी स्थायिक झाल्यानं आधार कार्डही मिळालंय. पण, आमच्यासारखे लोक ज्यांना आता हा वासुदेवाचा परंपरागत व्यवसाय करण्याखेरीज पर्याय नाही, त्यांचं जगणं सोपं होण्यासाठी आम्हाला शासनानं ओळखपत्रं द्यावीत, म्हणजे किमान आमच्याकडे संशयानं पाहणाऱ्या लोकांना आम्ही किमान काही तरी पुरावा दाखवू शकू.

मी कुतुहलानं एनटी (बी) टेबल काढून पाहिलं, त्यात भटक्या जमातींच्या गोसावी, बेलदार, भराडी, भुते, चित्रकथी, गारुडी, लोहार, गोल्ला, गोंधळी, गोपाळ, हेळवे, जोशी, काशी कापडी, कोल्हाटी, मैराळ, मसणजोगी, नंदीवाले, पांगुळ, रावळ, शिकलगार, ठाकर, वैदू, वासुदेव, भोई, बहुरुपी, ठेलारी, ओतारी, एनटी-सी- धनगर, एनटी-डी वंजारी, मरीआईवाले, कडकलक्ष्मीवाले, मरगम्मावाले, गिहारा/ गहारा, गुसाई/ गोसाई, मुस्लीम मदारी, गारुडी, सापवाले व जादुगार, गवळी व मुस्लीम गवळी, दरवेशी, वाघवाले- शाह (मुस्लीम), अस्वलवाले आदी ३७ प्रकारांचा समावेश असल्याचे दिसले. तेराव्या क्रमांकावर जोशी असून त्यांचे बुडबुडकी, डमरुवाले, कुडमुडे, मेढंगी, सरोदे वा सरोदी, सहदेव जोशी, सरवदे आणि सरोदा असे आठ प्रकार नमूद आहेत.

केवळ वासुदेवच नव्हे, तर या साऱ्याच भटक्या जमातींना आपण आधी माणूसपणाची ओळख दिली पाहिजे, हे तर खरेच आहे; मात्र माणसांच्या या जगात अद्याप त्यांना त्यांची स्वतःची ओळख असणारे एखादे कागदपत्र, ओळखपत्र असले पाहिजे, त्याची त्यांच्या रोजच्या जगण्यासाठी थोडीशी का असेना, मदत होणार आहे. जो सच्चा आहे, तो त्याचा गैरवापर कशासाठी करेल? शासकीय यंत्रणा त्यांची शहानिशा करण्यास निश्चितपणे समर्थ आहे. स्वातंत्र्याच्या ७० वर्षांनंतरही ज्यांच्या जगण्याचा, त्या जगण्यातील झगड्यांचा फैसला जमात पंचायतीच्याच हातात आहे, जो अद्याप एकदाही साध्या ग्रामपंचायतीची पायरीही चढलेला नाही, अशा समाजघटकांचा सांधा मुख्य प्रवाहाशी जोडण्यासाठी शासनाने त्यांना किमान त्यांची ओळख प्रदान करण्याची गरज आहे, हा आमच्या या संवादाचा समारोपीय निष्कर्ष होता.

आमच्या शिवाजी विद्यापीठाच्या नुकत्याच घोषित करण्यात आलेल्या राजर्षी शाहू लोकविद्या अभ्यास केंद्रासाठी आपला एखादा व्हिडिओ करू द्याल का, अशी मी विनंती महेश वासुदेवना केली. त्यांनी ती मान्य करून लगेच दोन मिनिटांचं सादरीकरण केलं. तेही सोबत शेअर केलं आहे.

सुरवातीला आमच्या संवादात परस्परांप्रती थोडा अविश्वास होता, त्यामुळं हातचं राखून बोललं जात होतं त्यांच्याकडून, हे लक्षात येत होतं. पण, सुरवातीला घरचा पत्ताही न सांगणाऱ्या या दोघांनी शेवटी जाताना इमर्जन्सीसाठी माझं कार्ड घेतलं. स्वतःचा संपर्क क्रमांक सुद्धा दिला. कोल्हापूरला आल्यावर विद्यापीठात येऊन तिथंही सादरीकरण करण्याचं आश्वासन दिलंय. पुढच्या वर्षी पुन्हा आपल्या घरी येतो, असं सांगून ते निघाले आणि ही नवीन माणसं आपल्याशी जोडली गेल्याचं समाधान मनी दाटून आलं...


मंगळवार, २९ डिसेंबर, २०२०

शिवरायांच्या हयातीमधील त्यांच्या शिल्पाचा इतिहास आणि कथा

 

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे यादवाड येथील हेच ते दुर्मिळ, ऐतिहासिक महत्त्वाचे शिल्प

शिल्पाच्या खालील भागातील छत्रपती शिवराय आणि मल्लाबाई यांचे शिल्प

यादवाड (धारवाड) येथील छत्रपती शिवाजी महाराजांचे शिल्पमंदिर

यादवाड येथीलच एक अन्य अश्वारुढ प्रतिमाशिल्प


यादवाड... कर्नाटकातील धारवाडपासून अवघ्या दहा-बारा किलोमीटरवरील एक छोटंसं खेडं... एरव्ही या गावाची माहिती होण्याचं कारण नव्हतं. हे नाव ऐकलं ते माझे मित्र श्रीनिवास व्हनुंगरे यांच्या तोंडून. लॉकडाऊनपूर्वी एक दिवसाच्या शिरोडा ट्रीपवर गेलो असताना त्यानं मला या गावाच्या वैशिष्ट्याविषयी सांगितलं होतं. तेव्हापासूनच खरं तर इथं जाण्याची विलक्षण ओढ मनाला लागून राहिली होती. आणि लॉकडाऊननंतर जेव्हा पहिल्यांदाच बाहेर पडण्याचा विचार केला, तेव्हा यादवाडखेरीज अन्य दुसरं कोणतंही ठिकाण नजरेसमोर आलं नाही. असं काय आहे बरं तिथं?

मित्र हो, यादवाड या गावामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचं त्यांच्या हयातीमध्ये निर्माण करण्यात आलेलं अतिशय सुंदर शिल्प आहे. आणि ते पाहण्यासाठीच आम्ही तिथे गेलो होतो. कोल्हापूर-निपाणीहून आपण धारवाडकडे जात असताना टाटा मोटर्स, उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ ओलांडले की सर्व्हिस रोडवरुन डावीकडेच नरेंद्र या गावाकडे जाणारा फाटा फुटला आहे. दोन्ही बाजूला हरभरा आणि गव्हाची शेतवडी असणारा हाच रस्ता आपल्याला पुढे थेट यादवाडकडे घेऊन जातो. यादवाड स्टँडच्या चौकात पोहोचलो की डाव्या हातालाच अवघ्या पन्नास पावलांवर यादवाडकरांनी नव्यानेच जिर्णोद्धारित केलेलं (१८८५ साली स्थापन केलेलं) हनुमानाचं मंदिर (हनुमान गुडी) आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारातच एक सुरेख कमान करून त्यामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचं शिल्प स्थापित केलेलं आहे. मराठी व कन्नडमधून त्या कमानीवर छत्रपती शिवाजी असं नावही कोरलेलं आहे.

या शिल्पाचा इतिहास जो सांगितला जातो तो असा- छत्रपती शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयाहून उत्तरेस संपगावाकडे कूच करीत असताना वाटेत बेलवडीच्या येसाजी प्रभू देसाई याने राजांचे कहीकाबाडीचे बैल आपल्या गढीत पळवून नेले. कहीकाबाडी म्हणजे लाकूडफाटा, दाणा, अन्नधान्य वाहून नेणारे.[i] देसायास समज देऊन बैल परत आणण्यासाठी महाराजांनी सखुजी गायकवाड नामक सरदाराची नियुक्ती केली. छोटी गढी एका दिवसात ताब्यात घेऊन पुढे जाण्याचा त्यांचा इरादा होता. मात्र झाले विपरितच. देसाईंनी बैल परत केले नाहीतच, पण लढाई आरंभली. गढी छोटी असल्याने तोफा अगर मोठी शस्त्रे न वापरता ती जिंकावी, असा महाराजांचा प्रयत्न होता, जेणेकरून बदलौकिक न व्हावा. या लढाईत देसाई मारले गेले. मात्र, त्याची पत्नी मल्लाबाई (बखरींमध्ये हिचे नाव सावित्री असेही दिले आहे.) हिने लढा पुढे चालवला. सुमारे २७ दिवस तिने गढी राखली. अखेरीस गढीतील अन्नधान्य, दारुगोळा संपला, तेव्हा ती आपल्या सैन्यानिशी सखुजींच्या सैन्यावर तुटून पडली आणि तिने दिवसभर मराठा सैन्याला आवेशपूर्ण झुंज दिली. अखेरीस पराभव होऊन ती सखुजीच्या हाती सापडली. तिला महाराजांसमोर हजर करण्यात आले. मात्र स्त्रीजातीस शिक्षा करावयाची नाही, असा महाराजांचा नियम असल्याने त्यांनी मल्लाबाईंची मुक्तता केली आणि वस्त्राभूषणे देऊन त्यांना गौरविले. बेलवडी तर त्यांना दिलेच, शिवाय आणखी दोन गावेही त्यांना इनाम दिली.[ii] तारीख-ई-शिवाजी या यवनी बखरीत असे म्हटले आहे की, सखुजी गायकवाड या सरदाराने तिला पकडून वाईट रितीने वागविल्याबद्दल महाराजांनी त्याचे दोन्ही डोळे काढून त्याला मानवली गावी कैदेत ठेवले.[iii] मल्लाबाई आणि शिवाजी महाराज यांच्या या भेटीचे शिल्पांकन बेलवाडीच्या परिसरात अनेक ठिकाणी झाल्याचे आढळते.[iv] त्यापैकीच हे एक शिल्प आहे. या हनुमान मंदिराच्या समोर एक पार आहे. त्यावरही काही छोटी शिल्पं आहेत. त्यात हनुमानाची काही, गणेशाचे एक आणि अश्वारुढ सैनिकाचेही एक शिल्प आहे. तेही या शिल्पांपैकीच एक आहे, असे ग्रामस्थ सांगतात.

या लढाईच्या संदर्भात राजापूरच्या एका इंग्रज व्यापाऱ्याची दि. २८ फेब्रुवारी १६७८ रोजीची नोंदही जदुनाथ सरकारांनी आपल्या शिवाजी अँड हिज टाइम्स या ग्रंथात दिलेली आहे. त्यात हा व्यापारी सांगतो आहे की, “He (Shivaji) is at present besieging a fort where, by relation of their own people come from him, he has suffered more disgrace than ever he did from all power of the Mughal or the Deccans (=Bijapuria), and he, who hath conquered so many kingdoms is not able to reduce this woman Desai!”[v] शिवाजी महाराजांच्या सैन्याशी मल्लाबाईने किती प्रखर झुंज दिली असावी, हे या उद्गारांतून लक्षात येते.

हा इतिहास पाहिल्यानंतर आता प्रत्यक्ष या शिल्पाकृतीची माहिती घेणे सोपे होईल. शिवाजी महाराजांच्या या दिलदार उमदेपणाच्या स्मृतीप्रित्यर्थ मल्लाबाईंनी शिवरायांचे हे शिल्प निर्माण केले. सुमारे चार फूट उंचीच्या या शिल्पाला कोरीव खांब, पोपट आणि लतावेलींची सुबक महिरप कोरण्यात आली आहे. त्यात सुमारे तीन चतुर्थांश भागात शिवाजी महाराजांचे अश्वारुढ शिल्प आहे. दिग्विजयी सम्राटाला साजेशी त्यांची ही प्रतिमा आहे. महाराजांच्या चेहऱ्यावरील तेज लपत नाही. कोरीव दाढीमिशा, लांब पायघोळ वेशभूषा, जिरेटोप, एका हातात तळपती नंगी तलवार, दुसऱ्या हातात ढाल आहे. शिरावर छत्र आहे. पुढेमागे भालदार, चोपदार, सैनिक आहेत. अश्व सम्राटाला साजेसा सजविलेला आहे. महाराजांच्या पायाशी एक इमानी कुत्रा आहे. पूर्वी सुद्धा सैन्यासोबत सुरक्षेसाठी कुत्रे नेण्याची प्रथा यातून दिसते. खालील एक चतुर्थांश भागात मल्लाबाईंची कथा आहे. या शिल्पात शिवाजी महाराज आसनावर बसलेले आहेत. त्यांच्या मांडीवर एक मूल आहे. त्याला ते दूधभात भरवताहेत. समोर मल्लाबाई एक वाटी घेऊन उभ्या आहेत. हे मूल मल्लाबाईंचे असून त्याच्या दूधभातासाठी म्हणून महाराजांनी त्यांना बेलवडी दोन गावांच्या इनामासह परत केली, असे सांगतात. या दृश्याच्या समोरील बाजूस एक सैनिक पाण्याची सुरई घेऊन उभा आहे आणि महाराजांच्या मागे एक धनुर्धारी योद्धा स्त्री संरक्षणार्थ उभी आहे, असे दाखविले आहे. हे शिल्प म्हणजे उत्तम कोरीव कामाचा नमुनाच आहे. त्यापेक्षाही महाराजांच्या हयातीमध्ये, त्यांना प्रत्यक्ष पाहिलेल्या मल्लाबाईंनी ते करवून घेतलेले आहे, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

हे शिल्प यादवाडवासियांनी चांगल्या पद्धतीने जतन केले आहे. मात्र, हनुमानाला तेल घालायला येणारे भाविक महाराजांच्या या शिल्पालाही तेल, साखर ऊद वाहतात. त्यांची भावना रास्त असली, तरी त्यामुळे या शिल्पाची झीज होते, ही वस्तुस्थिती आहे. कर्नाटक राज्य सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाने या परिसरातील इतर शिल्पेही शोधण्याचे ठरविले आहे. ती सापडतील की नाही, माहीत नाही; मात्र तोपर्यंत जे आपल्यासमोर आहे, त्याचे अधिक योग्य पद्धतीने जतन करण्याची जबाबदारी तातडीने स्वीकारायला हवी. मराठा साम्राज्याच्या संस्थापकाची ही लाखमोलाची स्मृती जपायला हवी.


यादवाड येथे जाऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी गुगल मॅपची लिंक अशी:- 

https://maps.app.goo.gl/Y78qttX7nU1hPudY9





[i] सभासदाची बखर, पृ. ९१

[ii] केळुसकर, कृष्णराव अर्जुन: क्षत्रियकुलावतंस छत्रपति शिवाजीमहाराज यांचे चरित्र, मनोरंजन छापखाना, मुंबई (१९२०), पृ. ४५६

[iii] कित्ता, पृ. ४५६

[iv] देशपांडे, प्र.न.: छत्रपती शिवाजी महाराज, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई (२००२), पृ. ८६

[v] Sarkar, Jadunath: Shivaji and His Times, Longmans, Green & Co., London (Second and revised edition, 1920), p. 355

सोमवार, २८ डिसेंबर, २०२०

आई माझा ‘गुरू’!

 





कधी कधी लोक विचारतात की तुम्ही तुमच्या वडिलांबद्दल अनेकदा लिहीले, पण आईबद्दल फार काही लिहीले नाही. असे का? याचं उत्तर शोधताना माझ्या लक्षात आलं की, माझ्या वडिलांनी अत्यंत जाणीवपूर्वक आमच्या वाढत्या वयाबरोबर आमच्याशी मैत्रीचं नातं जोडलं. आईही कधी कठोर वागली नाही, पण तिच्याशी माझं तसं मैत्र जुळलं नाही कारण माझी आई ही सदैव माझ्यासाठी एक आदर्श शिक्षिका, आदर्श गुरू राहिली आहे. तिच्यातल्या आईइतकाच किंबहुना त्यापेक्षाही मला हा गुरू सदैव मार्गदर्शक राहिला आहे. तिच्या या गुरूत्वाचा प्रभाव माझ्यावर अधिक आहे. माझ्या जडणघडणीत तिचं हे शिक्षकत्व खूप महत्त्वाचं ठरलं आहे.

माझी आई रजनी जत्राटकर. शिक्षिका. कागलच्या यशवंतराव घाटगे हायस्कूलमधून ती निवृत्त झाली. लग्नापूर्वी सांगलीच्या राजवाड्याच्या कन्या शाळेत शिकविणारी आई लग्नानंतर कागल विद्यालयात रुजू झाली. इंग्रजी तिचा विषय. नुसता विषय नाही तर एकदम हातखंडा. सांगलीच्या तुलनेत कागल खेडंच. इथली पंचक्रोशी ग्रामीण, शेतकरी, कष्टकरी. या कष्टकऱ्यांच्या मुलांना इंग्रजीची अफाट भीती. ही भीती दूर करून विषयाची गोडी लावण्याचं काम आईनं हयातभर केलं. त्यामुळं ती कितीही सिनियर झाली, तरी तिचे पाचवी-सहावीचे वर्ग काही सुटले नाहीत. कारण शाळेलाही माहिती होतं की मुलांचा बेस पक्का करायचा झाला तर तिथं जत्राटकर बाईच पाहिजेत.

मी हिंदुराव घाटगे विद्यामंदिरातून चौथी उत्तीर्ण झाल्यानंतर पाचवीला आईच्या हाताखाली तिच्या शाळेत दाखल झालो. शाळेत आणि शाळेबाहेरही तिचा एक विशिष्ट दरारा होता. बाई रस्त्यानं जाताना दिसल्या की मुलं सैरावैरा होऊन आपापल्या आयांच्या मागं दडत. इंग्रजी घोटून घेण्यात आई जबरदस्त होती. शब्द आणि त्यांचे अर्थ ती देई. त्यातला प्रत्येक शब्द दुसऱ्या दिवशी २५ वेळा लिहून आणण्याचा सराव ती देई. त्या दिवशी २५ वेळा ज्यांनी लिहीला नसेल, त्यांना दुसऱ्या दिवशी ५० वेळा लिहीण्याची शिक्षा असे. त्यामुळं मुलं होमवर्क करूनच येत. कविता चालीत म्हणवून घेण्याचा तिचा कटाक्ष असे. त्यामुळं पाचवी सहावीच्या कित्येक कविता आजही मला तोंडपाठ आहेत.

आईच्या या शिकवण्यामुळं मला इंग्रजीचा क्लास कधी लावावा लागला नाही. वर्गमित्रांना वाटत असे की, आई माझा घरी ज्यादा अभ्यास घेत असेल. मात्र, ती घरी आली की घरकामाला लागे. तिचा स्वयंपाक सुरू असताना बस्तर टाकून मला तिच्यासमोर अभ्यासाला बसवत असे. त्या पलिकडं तिनं माझा स्वतंत्र अगर विशेष असा अभ्यास कधी घेतला नाही. मात्र, तिच्या शिकवण्यामुळं मला इंग्रजीची, विशेषतः इंग्रजी व्याकरणाची खूप गोडी लागली. ती इतकी की मी सहावी ते आठवी या तीन वर्षांच्या मेच्या सुटीत तर्खडकरांची तीनही पुस्तके सोडविली. त्याशिवाय आठवीत असतानाच दहावीपर्यंतच्या इंग्रजीच्या विकास व्यवसायमाला सोडविल्या होत्या. इंग्रजी पुस्तकं, कादंबऱ्या मिळतील तशा न घाबरता वाचू लागलो होतो. दहावीच्या आतच पेरी मेसन, जेफ्री आर्चर वगैरेना हात घातला होता. पुढं अकरावीनंतर मॅक्झीम गॉर्की, सिडने शेल्डन आणि अन्य इंग्रजी लेखक आपसूकच दाखल झाले आयुष्यात. पुढं जेव्हा मी उपमुख्यमंत्री कार्यालयाचा जनसंपर्क अधिकारी बनलो, तेव्हा एका कार्यक्रमात मी लिहीलेलं इंग्रजी भाषण ठोकून आल्यानंतर उपमुख्यमंत्र्यांनी मला विचारलेलं, तू कोणत्या कॉन्व्हेंटचा विद्यार्थी म्हणून. तेव्हा मी मराठी माध्यमाचा विद्यार्थी असल्याचं मी मोठ्या अभिमानानं सांगितलं. आणि माझं इंग्रजी करवून घेणाऱ्या होत्या जत्राटकर बाई.

आईमुळंच माझ्या वाचन-लेखन-वक्तृत्व या गुणांचा विकास झाला, ही गोष्ट अभिमानानं नमूद करावीशी वाटते. दुसरीपर्यंत सांगलीत शिकून तिसरीला मी हिंदूराव घाटगे शाळेत आलो. त्यावेळी ढोले गुरूजींनी लोकमान्य टिळक जयंतीनिमित्त वर्गातल्या सर्वच मुलांना एकच भाषण लिहून दिलं आणि पाठ करून यायला सांगितलं. १ ऑगस्टला वक्तृत्व स्पर्धा होती. आईनं मला भाषण कसं करायचं, उच्चार कसे करायचे, आवाजातले चढउतार अशा अनेक बाबी सांगितल्या. अगदी आपण दुसरं भाषण लिहूनही मला दिलं. पण, गुरूजींनी हेच भाषण करून यायला सांगितलंय, यावर मी ठाम राहिलो. आईचा नाईलाज झाला, पण तिनं ते भाषण माझ्याकडून तयार करून घेतलं. भाषण म्हणजे केवळ पाठ करून पोपटासारखं घडाघडा बोलणं नव्हे. त्यातला शब्द न् शब्द समजून घेऊन समोरच्याला सांगणं, पटवून देणं, हे खरं भाषण. असं तेव्हा तिनं सांगितल्याचं मी कायम लक्षात ठेवलं. १ ऑगस्टला शाळेत गेलो. आमच्या वर्गातल्या कोगनोळीच्या पाटील (बहुधा आशिष नाव असावं त्याचं.) म्हणून एका मित्राला त्याच्या आईनं वेगळं भाषण लिहून दिलं होतं. त्यानं म्हटलंही उत्तम. ते ऐकून मला माझ्या आईचं भाषण डोळ्यासमोर आलं. पण, माझ्यासह वर्गातल्या सर्व मुलांनी गुरूजींनी दिलेलं भाषणच म्हटलं. साहजिकच पाटलांचा पहिला नंबर आला आणि दुसरा नंबर माझा. परीक्षक म्हणून ढोले गुरूजी आणि मगर गुरूजी होते. मगर गुरूजी म्हणाले, त्यानं वेगळेपण दाखवलं म्हणून त्याचा स्वाभाविक पहिला नंतर आला. पण, कॉमन भाषणही उत्तम पद्धतीनं तू केलंस, म्हणजे त्यांच्यात तू पहिलाच आहेस. कॉमन गोष्ट अनकॉमन पद्धतीनं सादर करण्याचं फळ मिळतंच, हा आणखी एक धडा तिथं मिळाला. या पहिल्या स्पर्धेनं खूप आत्मविश्वास मिळाला.

पुढं अशा वक्तृत्व स्पर्धांची माहिती मिळाली की मी आईच्या मागं लागत असे. आईही अतिशय सोपं पण प्रभावी भाषण लिहून देत असे. कागलची ब्राह्मण सभा ही खूपच अॅक्टीव्ह होती. त्यांच्यातर्फे दरवर्षी वक्तृत्व सभा आयोजित केल्या जात. चौथीत मी ब्राह्मण सभेच्या स्पर्धेत पहिल्यांदा भाषण केलं चांगल्या सवयी या विषयावर. या भाषणाचं खूपच कौतुक झालं. श्रेय आईचंच. तेव्हापासून सातवीपर्यंत दर वर्षी मी ब्राह्मण सभेच्या स्पर्धेत पहिला नंबर मिळविला. बक्षीसंही घेतली ती सूर्यकांत मांढरे, भालचंद्र कुलकर्णी यांच्या हातून.

इथं आईच्या शिकवणीचा आणखी एक किस्सा नमूद करायलाच हवा, ज्यानं मला आयुष्यभराचा एक मोठा धडा दिला. सातवीत असताना कोल्हापूर जिल्हा मुख्याध्यापक संघानं वक्तृत्व स्पर्धा आयोजित केली. मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीतून भाषण करायचं होतं. मी हिंदीतून भाषण करायचं ठरवलं. विषय घेतला जय जवान, जय किसान. आईनं उत्तम भाषण तयार करून घेतलं माझ्याकडून. हिंदीतून म्हणायचं, तर त्यातले उच्चार, त्याची शब्दफेक कशी असायला हवी, यावर आम्ही काम केलं. नंबर आला नाही तरी चालेल पण आपलं सादरीकरण उत्तम व्हायला हवं, यासाठी आमची धडपड होती. स्पर्धेसाठी शाळेतून दोन गटांत दोघांची निवड झाली होती. मी सहावी ते आठवी गटात आणि आणखी एका नववीतील विद्यार्थ्याची आठवी ते दहावी गटात. स्पर्धा उद्यावर होती. मी वर्गात होतो. गणिताचा तास सुरू होता. इतक्यात दहावीच्या वर्गातला एक मुलगा बोलवायला आला. कमते सरांनी मला बोलावल्याचं सांगितलं. मला लक्षात येई ना, दहावीच्या वर्गात माझं काय काम? टेन्शनमध्येच मी त्या वर्गात गेलो. सारेच दादा आणि ताई माझ्याकडं पाहात होते. इतक्यात तो नववीच्या वर्गातला दादाही आला. कमते सरांनी आम्हाला उद्याच्या स्पर्धेसाठीची भाषणं सादर करायला सांगितली. मी जाम टेन्शनमध्ये आलो. घाम फुटला, काही सुचेना! पण, सरांनी सांगितलंय म्हटल्यावर बोलायला सुरवात केली. घशाला कोरड पडली, काही आठवेना. असं कधीच झालं नव्हतं मला. पण, कदाचित अचानक बोलावल्यामुळं असेल किंवा मोठ्या मुलांसमोर कधी बोललो नसल्यामुळं असेल, माझं सादरीकरण फेल गेलं. दुसऱ्या दादानं मात्र घडाघडा भाषण म्हटलं. माझ्या भाषणावर सरांनी कॉमेंट केली, हे पाहा आपल्या शाळेचे प्रतिनिधी. स्पर्धा उद्या आणि यांच्या तयारीचा अजून पत्ता नाही. उद्याचा निकाल आत्ताच दिसतोय मला. दहावीचा तो वर्ग हसला फिदीफीदी त्यावर. सरांच्या मनात कदाचित शाळेच्या हिताखेरीज काही नसेलही. पण, मला मात्र हे वाक्य खूपच बोचलं, झोंबलं. मी खालमानेनं माझ्या वर्गात परतलो. बसलो जागेवर. पण तो अपमानास्पद प्रसंग काही मनातून जाई ना. दुपारपर्यंत अंगात जोराचा ताप भरला. मी डबाही खाल्ला नाही. दुपारच्या सुटीत घरी आलो. आजी होती घरी. तिला काही न बोलता घरात गेलो आणि अंगावर चादर ओढून झोपलो. आई संध्याकाळी शाळा सुटल्यावर घरी आली. तर मी झोपलेलो. तिनं कपाळावर हात ठेवून पाहिलं, तर तापानं फणफणलेलो. तिच्या मायाभरल्या हाताच्या स्पर्शानं मला जाग आली. जसं तिला पाहिलं, पटकन उठलो आणि तिच्या गळ्यात पडून ओक्साबोक्शी रडलो. आईला काहीच माहिती नव्हतं. तिनं मला मोकळं होऊ दिलं. रडता रडता आईला मी म्हणालो, आई, मी काही उद्या स्पर्धेला जाणार नाही. मला काहीच पाठ झालेलं नाही. काही तरी गडबड आहे, हे तिच्या लक्षात आलं. कारण एरव्ही कुठल्याही स्पर्धेसाठी जाताना मनापासून तयार होणारा मी आता वेगळ्याच पवित्र्यात होतो. तिनं मला काय झालं म्हणून खूप खोदून खोदून विचारलं. तेव्हा कुठं मी तिला सकाळचा प्रसंग सांगितला. त्यावर आईनं मग मला एकच प्रश्न विचारला, मग तू त्या सरांचं विधान स्पर्धेत भाग न घेताच खरं करून दाखवणार, की स्पर्धेत भाग घेऊन त्यांचं विधान खोटं ठरवणार?’ या वाक्यानं आजतागायत माझ्या मनात घर केलंय. त्यानंतर आयुष्यात खोट्या मित्रांपेक्षा खरे निंदकच आपल्या प्रगतीसाठी कसे आवश्यक असतात, हे तिनं मला सांगितलं. सच्चे मित्र मिळणं जितकं दुर्लभ, तितकेच खरे निंदक मिळणं हेही भाग्याचं! निंदकाचं घर शेजारी असलं की आपण ताळ्यावर राहायला मदतच होते, हे सांगितलं. अशा अनेक गोष्टी ती सांगत राहिली आणि माझ्या मनातला हरपलेला आत्मविश्वास चेतवित होती. अखेरीस उद्या स्पर्धेला जाणारच, इथपर्यंत तिनं मला पोहोचवलं. त्या रात्री आई-बाबांनी मिळून माझी प्रॅक्टीस घेतली. दुसऱ्या दिवशी कोल्हापूरच्या महाराष्ट्र हायस्कूलमध्ये स्पर्धा होती. आईनं थेट रजा काढली आणि शाळेच्या सरांबरोबर न पाठवता ती स्वतःच मला घेऊन स्पर्धेच्या ठिकाणी आली. मी भाषणाला उभा राहिलो. आयुष्यातली पहिलीच मोठी स्पर्धा. त्यात पहिलंच हिंदी भाषण. माझी प्रेरणा, माझी आई समोरच्या बाकावर बसली होती. मी भाषणाला सुरवात केली. मला त्या क्षणी आईखेरीज अन्य कोणीही दिसत नव्हतं. कुठंही न तटता, अडखळता भाषण झालं. दुपारी निकाल लागला. उत्तेजनार्थ पारितोषिक जाहीर झालं. आईच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं. माझ्याही. वरच्या गटातला स्पर्धक मित्रही भेटला. त्याला कुठलंच बक्षीस मिळालं नव्हतं. एखाद्याला बक्षीस मिळालं नाही, याचा आयुष्यात पहिल्यांदा आणि शेवटचा आसुरी आनंद मला वाटला कारण सरांनी त्यावेळी वर्गात त्याला शाबासकी दिली होती आणि माझी खिल्ली उडवलेली. पण, त्यात त्याचा काय दोष होता?, म्हणून मग पुढच्याच क्षणी मी त्याला दिलासा द्यायला सरसावलो, कारण तोही शेवटी माझा मित्रच होता. दुसऱ्या दिवशी प्रार्थनेच्या दिवशी मुख्याध्यापकांनी माईकवरुन माझ्या यशाची घोषणा केली, तेव्हा मला मुलांसमोर आणून टाळ्या वाजवणाऱ्यांत कमते सरही होते. नंतर स्टाफरुममध्ये मात्र आईनं त्यांची जोरदार शाब्दिक धुलाई केल्याची वार्ता आमच्या कानी आलीच. कमते सर पुढे मुख्याध्यापक झाले शाळेचे. आणि या शाळेत माझं एकमेव व्याख्यान ठेवणारे व सत्कार समारंभ घडवून आणणारेही तेच होते. ही बाब ही कृतज्ञतापूर्वक नोंदवायलाच हवी.

आमच्या आईचा हा थेट निर्भीड, टोकदार स्वभाव वैशिष्ट्यपूर्णच. त्यामुळं तिच्यापुढं विद्यार्थीच काय, पण शिक्षकांसह कोणाचंही काही चालत नसे. जशास तसे, याचं मूर्तीमंत उदाहरण. आणि तिच्यामध्ये तिच्या आईचा म्हणी अन् वाक्प्रचारांत बोलायचा, स्वभाव ओतप्रोत उतरलेलाय. त्यामुळं समोरच्याचं कौतुक असो की धुलाई, आई ते काम मोजक्या शब्दांत उरकायची; आजही उरकते. रिटायर झाली असली तरी आम्ही असतोच की तिच्या टार्गेटवर. असो!

माझ्यात वाचनाची आवड निर्माण केली होती माझ्या आजोबांनी. मात्र वाचन-लेखनाची आवड वृद्धिंगत झाली ती आईमुळेच. आईनं माझ्यासाठी कपडे कदाचित कमी आणले असतील, मात्र कुठेही गेली तरी माझ्यासाठी एखादं तरी पुस्तक तिनं आणलं नाही, असं कधी झालं नाही. कोल्हापूरला साहित्य संमेलन झालं, तेव्हा तर चंगळच म्हणावी इतकी पुस्तकं आणली होती तिनं. त्याशिवाय, आमच्या शाळेत मुलांसाठी एक लायब्ररी चालवली जायची. एका मोठ्या संदुकीत भरगच्च पुस्तकं होती. ती मुलांना दर आठवड्याला वाचायला दिली जात. माझी आठवड्यातच दोन-तीन होत वाचून. पाचवीतच मी त्यातली बहुतेक पुस्तकं वाचून संपवली. नंतर माझा डोळा शिक्षकांसाठीच्या लायब्ररीवर होता. मुख्याध्यापकांच्या शेजारच्या खोलीत ती होती. जाता-येता नजरेला पडत. परीक्षेचा कालावधी वगळता आईनं मला त्यातली अनेक पुस्तकं आणून दिली. या ओघामध्ये रामायणाचे बरेचसे कांडही मी वाचून काढले होते. विवेकानंद वाचले ते याच काळात. आणि दलित साहित्याशी परिचय झाला तोही याच माध्यमातून. अनेक महान व्यक्तीमत्त्वांची चरित्रेही इथलीच वाचली. सहावीत थॉमस अल्वा एडिसनच्या चरित्रकार्यानं मी प्रचंड भारावलो होतो. इतका की शाळेच्या भित्तीपत्रकासाठी त्याची जीवनकथाच लिहीली. माझ्या आठवणीनुसार माझं हे पहिलं मोठं लेखन. त्यानंतर नववीत मी महात्मा फुले यांच्यावर एक प्रदीर्घ निबंध लिहीलेला आठवतो.

वाचनानंतरचा पुढला टप्पा लेखनाचा निश्चित होता. मघाशी सांगितल्याप्रमाणं वक्तृत्व स्पर्धांसाठी आई भाषणं तयार करून द्यायची, मी पाठांतर करायचो आणि स्टाईलमध्ये सादर करून बक्षीस मिळवायचो. नंतर नंतर माझ्यासारखे अनेक पोपट मला या स्पर्धांतून दिसू लागले. आणि एक दिवस या पोपटपंचीचा मला स्वतःलाच वैताग आला. आईला म्हटलं, तू लिहून द्यायचं, मी पाठ करायचं आणि बक्षीस मारायचं, याला काय अर्थ? मी स्वतः जेव्हा तुझ्यासारखं लिहीन आणि त्या भाषणावर बक्षीस मिळवीन, तेव्हा खरं! या गोष्टीसाठीही तिनं प्रोत्साहन दिलं. लेखन सुधारायचं, तर मग निबंध स्पर्धांतून भाग घ्यायला तिनं प्रोत्साहन दिलं. त्यानंतर मी वक्तृत्वाऐवजी निबंध स्पर्धांतून लिहू लागलो. वेगवेगळे संदर्भ गोळा करणे, विषयानुरुप त्यांची संगती लावणे या बाबतीत मात्र मला बाबांचं मार्गदर्शन लाभलं. त्यांनीही लागतील ती पुस्तकं थेट विकतच आणून द्यायला सुरवात केली. आमच्या देवचंदची लायब्ररीही जबरदस्त आहे. तिचाही मी खूप लाभ उठवलाय. बारावीची प्रॅक्टीकल एक्झाम सुरू असताना लायब्ररीत थेट शेक्सपिअरला मिठी मारुन बसलेल्या मला पाहून काय अवस्था झाली असेल बाबांची आणि त्यानंतर माझी, याचा विचारही तुम्हाला करवणार नाही. तर असो! या निबंध लेखनातही माझी तयारी चांगली झाली. राज्यस्तरीय निबंध लेखन स्पर्धेत भारताची अण्वस्त्र चाचणी या विषयावरील निबंधाला मला पुरस्कार मिळाला आणि पुन्हा कागलमध्येच याच विषयावरील भाषणानं माझ्या वक्तृत्वाचीही दुसरी इनिंग सुरू झाली.

आईनं शिक्षक म्हणून कागलमधल्या कित्येक पिढ्यांना इंग्रजी विषयाचे पहिले पाठ शिकविलेच, पण तिने या नगरीला दिलेली सर्वात मोठी देणगी कोणती असेल तर ती म्हणजे शाळेतला विविध गुणदर्शन कार्यक्रम किंवा गॅदरिंग होय. आई सांगलीहून इथे रुजू होईपर्यंत गॅदरिंग हा प्रकार कागलला ठाऊक नव्हता. रुजू झाल्याच्या पुढच्याच वर्षी तिनं मुख्याध्यापक डिंगणकर बाईंसमोर गॅदरिंगचा प्रस्ताव ठेवला आणि त्यांनी ती जबाबदारी आईकडंच सोपविली. तेव्हापासून अगदी अलिकडंपर्यंत म्हणजे साखळकर सर वगैरे ही नव्या दमाची शिक्षक मंडळी रुजू होईपर्यंत आईनं गॅदरिंगची जबाबदारी एकहाती यशस्वीरित्या सांभाळली. गॅदरिंगच्या एक महिना आधी आमच्या कागले वाड्यातल्या घरी मुलं शाळा सुटल्यानंतर जमायची. तीस चाळीस विविध नृत्य-नाट्य-कला आदी प्रकार आई त्या मुलांकडून बसवून घ्यायची. अगदी नाचाच्या स्टेपसुद्धा तीच बसवायची. आमच्या घरात आणि बाहेरही त्या काळात बसायला नव्हे, उभारायला सुद्धा जागा मिळायची नाही. शेणानं सारवलेलं घर उकरून निघून घरभर मातीचा धुरळा उडायचा नाचानं. पण, घरमालक कागले काकांनी कधीही एका शब्दानं त्याबद्दल विचारलं नाही. उलट जमीन पुन्हा दुरुस्त करून द्यायला ते असायचेच. मुलांच्या कलागुणांना वाव देण्यासाठी असे अनेक लोक प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष भागीदार होते. गॅदरिंगच्या दिवशी तर सारं कागल लोटायचं शाळेच्या मैदानावर. आईबाप आपल्या मुलांचं सादरीकरण कौतुकानं पाहायचे. सूत्रसंचालन बहुतेक वेळा आईकडंच असायचं. तिच्या आवाजानं पोरंच काय, दंगा करणारे आईबापही शांत बसत- एवढा दरारा होता तिच्या आवाजात. कनवाळूपणही तितकंच होतं. एखाद्या मुलाला अगर मुलीला आईबाप शाळेला पाठवत नाहीत, असं लक्षात आलं की आई दाखल झालीच समजायचं त्यांच्या दारात. मग आईबापाची तिच्यासमोर चकार शब्द काढायची प्राज्ञा नसायची. मुलाला घेऊनच आई शाळेत दाखल होत असे. शाळेत असताना आईच्या शिकवण्याचा, गृहपाठाचा जाच वाटणारी मुलं पुढं जेव्हा कधी तिला भेटतात, तेव्हा आमच्या प्रगतीत आपला मोठा वाटा आहे, असं आवर्जून सांगतात. एका शिक्षकाला आणखी काय हवं असतं? अशा अनेक गोष्टी तिच्या योगदानाबद्दल सांगता येतील.

आईचं फाईटिंग स्पिरीट हे अगम्य अन् अफलातून आहे. वेगवेगळी सात ऑपरेशन झालीयत तिची. काही वर्षांपूर्वी अर्धांगाचा झटका आला. निम्मं अंग लुळं पडलं, वाचा गेली. ब्रेन हॅमोरेजमुळं मेंदूच्या काही भागावर परिणाम झाला. बीपी-शुगर हे तर तिचे गेल्या चाळीसेक वर्षांपासूनचे सोबती. अशा परिस्थितीतूनही दर खेपी ती पुनःपुन्हा उभी राहिली ती केवळ या फाईटिंग स्पिरीटच्या जोरावरच. पॅरालिसीस झाला, तेव्हा कोल्हापुरात एडमिट केलं. तिथून माझ्या फ्लॅटवर नेलं. आयुष्य इतकं स्वावलंबी जगलेली की कधी कोणावर कुठल्याही बाबतीत अवलंबून राहण्याचं कारण नव्हतं. मात्र इथं दर खेपी सुनेचा आधार घ्यावा लागायचा. त्याचं शल्य तिच्या नजरेत जाणवायचं. मग, तो त्रागा शब्दांतून नाही, तर इतर गोष्टींतून व्यक्त व्हायचा. तेव्हा तिच्या या फाईटिंग स्पिरीटलाच मी आव्हान दिलं. हे असं दुसऱ्याकडून करून घेणं बरं वाटत नसेल, तर स्वतःच्या पायावर उभं राहायचं आणि त्या पायांनी माझा जिना उतरुन तुझ्या तुझ्या घराकडं जायचं!’ असं सुनावलं. पुढच्या महिनाभरात आई स्वतःच्या पायांनी चालत गाडीत बसून निपाणीला परतली. या वर्षी कोविडच्या काळातही तिची ऑक्सिजन लेव्हल ७० पेक्षाही खाली गेलेली. स्थानिक डॉक्टरांनीच तिची आशा सोडलेली. पण, पुन्हा इथेही तिला आम्ही सांगितलं, आपल्याला इतक्या सहजी मरायचं नाहीय. इंजक्शनचा कोर्स पूर्ण होईपर्यंत उभं राहायचंय. स्वतःची कामं स्वतः करता आली पाहिजेत. आणि आई पंधरा दिवसांत उभी राहिलीय. थरथरतेय, थोडा तोल जातोय, पण काठीशिवाय चालू लागलीय.

आईचे हे सारे गुणावगुण मला माझ्या मुलीतही दिसतात. आजचा तिचा हट्ट, दुराग्रह हे भविष्यातले निर्धार अन् निश्चय असतील, असं वाटत राहतं आईच्या अनुभवावरुन. तिच्या रुपानं मागे आई आणि पुढेही आई, असं आयुष्य असणार आहे माझं. आई कॉलेजमध्ये असताना भारूड वगैरे उत्तम सादर करायची. तिचं भारूड ऐकून सांगली आकाशवाणीनं त्या काळी तिला अनाऊन्सरच्या पोस्टसाठी ऑडिशनला बोलावलेलं. पण, आजीनं स्पष्ट नकार दिल्यानं ती जाऊ शकली नव्हती. पण, पुढच्या आयुष्यात तिच्या अभिव्यक्तीच्या साऱ्या दिशा तिनं शोधल्या. मुलीमध्येही मला त्याच पाऊलखुणा दिसतात.

हे सारं लिहीतोय, कारण आज आईचा ६८वा वाढदिवस आहे. कोरोनाचा काळा कालखंड ओलांडून आम्ही सारे एकत्र आहोत. ती आमच्यासमवेत आहे ती केवळ तिच्या इच्छाशक्तीच्या बळावर! आज सकाळी डायनिंग टेबलवर तिला विचारलं, आई कितवा गं वाढदिवस? त्यावर ती हसतमुखानं उत्तरली, ६७ पूर्ण, ६८. आणि I owe this life to these two persons... असं म्हणून तिनं बंधू अनुप आणि माझी पत्नी दीपालीकडं अंगुलीनिर्देश केला. आणि ते खरंही आहे. या दोघांनी आईची इतकी सेवा केलीय की त्याबद्दलची कृतज्ञता अगर कौतुक शब्दांत मांडणंच कठीण आहे. आणि आईची शब्दफुले झेलत ती करणं हे तर महाकठीण काम. ते या दोघांनी आस्थेनं केलंय. म्हणून तर ती आपल्या बोनस आयुष्याचं श्रेय त्यांना देती झालीय. पण, आई, काही जरी असलं तरी I owe my life to you! Thank you for this lovely life!!