‘पुस्तके: साद आणि दाद’ – प्रामाणिक वाचनानुभवाचा दस्तावेज

पुस्तके: साद आणि दाद या पुस्तकाच्या प्रकाशन प्रसंगी (डावीकडून) कृष्णा दिवटे, डॉ. आलोक जत्राटकर, डॉ. रणधीर शिंदे, डॉ. सुनीलकुमार लवटे, डॉ. अनुराग लव्हेकर, प्रताप पाटील, भाग्यश्री कासोटे-पाटील आणि श्रीमती टोपकर.

(डॉ. आलोक जत्राटकर यांनी दि. ३१ जानेवारी २०२६ रोजी ‘पुस्तके: साद आणि दाद’ या पुस्तकाच्या प्रकाशन समारंभात केलेल्या भाषणाचा संपादित अंश-)

‘पुस्तकांविषयीचे पुस्तक’ या गटात मोडणारे ‘पुस्तके: साद आणि दाद’ हा पारंपरिक अर्थाने “समीक्षा-ग्रंथ” नसून तो रसिक वाचकाने लिहिलेला संवादात्मक आस्वाद आहे. येथे समीक्षेपेक्षा वाचनानुभवाची प्रामाणिक नोंद अधिक ठळक आहे. डॉ. अनुराग लव्हेकर यांची ओळख प्रथम रसिक वाचक म्हणून होते. त्यांच्या लेखनात “मी तज्ज्ञ आहे” असा अहंभाव नाही

; उलट “मी वाचतो, मला भावते, म्हणून सांगतो” ही नम्र भूमिका दिसते. सोशल मीडियावरून उभ्या राहिलेल्या वाचन-संवादातून या पुस्तकाची निर्मिती झाली आहे. त्यामुळे हे पुस्तक डिजिटल काळातील वाचनसंस्कृतीचे दस्तऐवज ठरते. इतिहास, संस्कृती, राजकारण, विज्ञान, वैद्यक, पर्यावरण, कादंबरी, कविता, विनोद, अनुवाद – असा मोठा पट पुस्तकात येतो. हीच या ग्रंथाची ताकद आहे.

या पुस्तकाच्या वाचनातून काही महत्त्वाची निरीक्षणे सामोरी आली. ती अशी की, ही तशी काही पारंपरिक अकादमिक समीक्षा नाही, तर वाचलेल्या पुस्तकांचे आस्वादात्मक, वाचक-केंद्रित रसग्रहण आहे. लेखक काही ‘निर्णय’ देण्याऐवजी वाचकांमध्ये संबंधित पुस्तकांविषयी ‘उत्सुकता जागवण्यावर’ भर देताना दिसतो. अतिशय सोपी, प्रवाही, अनौपचारिक मराठी भाषा लेखकाची असून तांत्रिक जडत्व जास्तीत जास्त टाळण्याचा स्तुत्य प्रयत्न आहे. वाचनासाठी आणि विशेषतः लिहीण्यासाठी ज्या पुस्तकांची निवड केली आहे, त्यांत ‘आवडी’बरोबरच ज्यांच्याशी वाचनाचे ‘भावनिक नाते’ जोडलेले आहे, त्यांचा समावेश आहे. खऱ्या अर्थाने वाचनसंस्कृती वृद्धिंगत करण्यासाठी “मार्गदर्शक सूची” ठरेल असा ग्रंथ डॉ. लव्हेकर यांनी लिहीला आहे. तो नववाचकांसाठी दिशादर्शक तर आहेच, शिवाय, ‘सर्व काही वाचणे शक्य नाही’ या वास्तवाची प्रामाणिक जाणीव करून देणाराही आहे.

पुस्तकामध्ये लेखकाचे इतिहासविषयक प्रेम प्रकर्षाने जाणवते. ‘हंपी–विजयनगर’, ‘राजाधिराज कृष्णदेवराय’, ‘मराठ्यांचा दरारा’ – इतिहास जिवंत करून सांगण्याची लेखकाची ताकद अधोरेखित करणारे असे अनेक लेख पुस्तकात आहेत. त्याखेरीज विनोदी आणि हलक्याफुलक्या विषयांवरील पुस्तकेही त्यांनी वाचली आहेत. अनुवादित आणि मूळ इंग्रजी पुस्तकांचेही ते आस्वादक असल्याचे पटवणारे रसग्रहणही यामध्ये आहे.

 ‘साद आणि दाद’ हे पुस्तक म्हणजे — वाचकाने दिलेली साद आणि दुसऱ्या वाचकाला दिलेली दाद आहे. ते समीक्षा शिकवत नाही, पण वाचायला शिकवते; निर्णय देत नाही, पण विचार करायला प्रवृत्त करते.

इंग्रजी साहित्यात Book on Books किंवा Reading about Reading ही एक स्वतंत्र, समृद्ध परंपरा आहे. हॅरॉल्ड ब्लूम, जॉर्ज स्टायनर, अल्बर्टो मॅन्गुएल यांसारख्या लेखकांनी वाचनाचा अनुभव, ग्रंथांची परंपरा आणि वाचकाची बौद्धिक घडण यांवर सखोल लेखन केले आहे. ही परंपरा मुख्यतः तत्त्वचिंतनात्मक, समीक्षात्मक आणि बौद्धिक पातळीवर केंद्रित आहे. मराठी साहित्यात मात्र अशी परंपरा तुलनेने विरळ आहे. त्या मोजक्या अपवादांपैकी सतीश काळसेकरांचे ‘वाचणाऱ्याची रोजनिशी’ हे पुस्तक अत्यंत महत्त्वाचे मानावे लागेल. काळसेकरांचे लेखन हे कवीमनाच्या तीक्ष्ण संवेदनशीलतेतून आलेले, आत्मपरीक्षणात्मक आणि भाषिकदृष्ट्या अत्यंत काटेकोर आहे. ते वाचकाकडे बौद्धिक आणि नैतिक जबाबदारी असलेल्या घटक म्हणून पाहतात. त्यामुळे वाचणाऱ्याची रोजनिशी हे पुस्तक मराठीतील उच्च दर्जाचे बुक ऑन बुक्स ठरते. या पार्श्वभूमीवर पाहिले तर डॉ. अनुराग लव्हेकर यांचे ‘साद आणि दाद’ हे पुस्तक त्याच परंपरेतील, पण वेगळ्या स्तरावरचे आणि वेगळ्या उद्देशाचे लेखन आहे.

साद आणि दाद हे पुस्तक वाचकाच्या बौद्धिक कसोटीपेक्षा वाचकाच्या वाचनानंदावर विश्वास ठेवते. येथे वाचकाला शिस्त लावण्याचा आग्रह नाही; उलट त्याला वाचनाकडे खेचण्याचा प्रयत्न आहे. काळसेकर जिथे वाचनाकडे अंतर्मुख आणि चिंतनशील प्रक्रिया म्हणून पाहतात, तिथे लव्हेकर वाचनाकडे संवाद, उत्सुकता आणि सामायिक आनंद म्हणून पाहतात. म्हणूनच साद आणि दाद हे पुस्तक— अभिजात समीक्षेऐवजी लोकाभिमुख आस्वाद देते. ग्रंथनिवडीचे निकष ठरवत नाही, तर ग्रंथांशी मैत्री कशी जुळते हे सांगते. वाचकाला घडवण्याऐवजी वाचनासाठी प्रोत्साहित करते. ‘वाचणाऱ्याची रोजनिशी’ हे पुस्तक वाचकाला आरसा दाखवते; तर ‘साद आणि दाद’ हे पुस्तक वाचकाला रस्ता दाखवते. वाचणाऱ्याची रोजनिशी हे मराठीतील उच्च शिखर असेल, तर साद आणि दाद हे वाचनसंस्कृतीकडे नेणारे प्रवेशद्वार आहे. दोन्ही पुस्तकांचे स्थान वेगळे, पण परस्परपूरक आहे— आणि आजच्या काळात, जेव्हा नव्या वाचकांची संख्या वाढवणे हीच खरी गरज आहे, तेव्हा साद आणि दाद यांचे महत्त्व नक्कीच अधोरेखित करावे लागते.

साद आणि दाद कडे जर केवळ ‘बुक ऑन बुक्स’ म्हणून पाहिले, तर या पुस्तकातील एक सूक्ष्म पण महत्त्वाचा पैलू नजरेआड राहण्याचा धोका आहे. तो पैलू म्हणजे—लेखकाचा वैचारिक प्रवास. या पुस्तकातील लेखन वाचताना असे जाणवते की लेखक एका ठराविक वैचारिक स्थानावर उभा राहून पुस्तकांकडे पाहत नाही. उलट, त्याची भूमिका स्थिर मतवादाची नसून प्रवासी वाचकाची आहे. तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे, लेखकाचा प्रारंभबिंदू काही अंशी उजव्या-डाव्या वैचारिक चौकटींपैकी एका बाजूकडे झुकलेला असू शकतो; मात्र या झुकावाला अंतिम सत्य मानलेले नाही. महत्त्वाचे म्हणजे, वाचन ही प्रक्रिया लेखकासाठी स्वतःच्या भूमिकेचे समर्थन करण्यासाठी नसून स्वतःच्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित करण्यासाठी आहे. ही बाब मराठी समीक्षेत दुर्मिळ आहे. बहुतेक वेळा वाचनाचा उपयोग— आपली आधीची भूमिका अधिक पक्की करण्यासाठी, ‘आपण बरोबरच होतो’ हे सिद्ध करण्यासाठी, किंवा वैचारिक विरोधकांना खोडून काढण्यासाठी केला जातो. साद आणि दाद यामध्ये मात्र वाचन हे स्व-स्थानांतरणाचे साधन ठरते.

लेखकाला “दुसरी बाजू” जाणून घ्यायची आहे— पण ती जिंकण्यासाठी नाही; ती समजून घेण्यासाठी आहे. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या अर्थाने पाहता, साद आणि दाद हे पुस्तक मतवादातून संवादाकडे होणाऱ्या प्रवासाचे दस्तऐवजीकरण आहे. येथे वाचकाला ‘कुठे उभे राहावे’ हे सांगितले जात नाही; तर ‘कसे हलते राहावे’ याचे उदाहरण दिले जाते. याच ठिकाणी हे पुस्तक सतीश काळसेकरांच्या ‘वाचणाऱ्याची रोजनिशी’पासून वेगळ्या अक्षावर उभे राहते. काळसेकर वाचनाकडे नैतिक–बौद्धिक शिस्त म्हणून पाहतात, तर लव्हेकर वाचनाकडे वैचारिक स्थलांतराची प्रक्रिया म्हणून पाहतात. वाचनानंतर लिहिण्याचे खरे प्रयोजन हे ‘भूमिका घोषित करणे’ नसून ‘भूमिकेच्या सीमारेषा ओलांडण्याची तयारी दाखवणे’ हेच आहे.

या अर्थाने साद आणि दाद हे पुस्तक केवळ ग्रंथपरिचय देत नाही, तर वाचकाला वैचारिक लवचिकतेचे नैतिक भान देते. आजच्या ध्रुवीकरणाच्या काळात, जिथे वाचनसुद्धा मतवादाची शस्त्रे बनली आहेत, तिथे असे पुस्तक बौद्धिक लोकशाहीचे सूक्ष्म पण महत्त्वाचे योगदान ठरते. साद आणि दाद हे पुस्तक केवळ ‘बुक ऑन बुक्स’ या चौकटीत समजावून घेणे अपुरे ठरते. कारण या ग्रंथाचा केंद्रबिंदू पुस्तके नसून पुस्तकांमधून घडणारा लेखकाचा वैचारिक प्रवास आहे. या पुस्तकातील लेखन वाचताना असे स्पष्टपणे जाणवते की लेखक एका ठरावीक वैचारिक स्थानावर स्थिर उभा नाही. काही प्रमाणात त्याची झुकावरेषा जाणवते, पण ती आक्रमक भूमिका बनत नाही. उलट, प्रत्येक वाचनानंतर ती भूमिका थोडी हलते, विस्तारते, प्रश्नांकित होते. याच हालचालीत या पुस्तकाचे खरे मोल दडलेले आहे.

आजच्या काळात वाचन अनेकदा मतवादाची पुष्टी करण्याचे साधन बनते. आपण ज्याच्याशी आधीच सहमत आहोत, तेच वाचतो; आणि वाचून अधिक खात्री करून घेतो. साद आणि दाद मात्र या प्रवृत्तीच्या विरुद्ध दिशेने जाते. येथे वाचन हे स्वतःच्या भूमिकेची पुनर्रचना करण्याचे साधन ठरते. या अर्थाने पाहता, लेखक “उजवीकडून डावीकडे” किंवा “एका बाजूकडून दुसऱ्या बाजूकडे” सरकत आहे असे म्हणण्यापेक्षा, तो द्विध्रुवी चौकटीबाहेर जाण्याचा प्रयत्न करतो आहे असे म्हणणे अधिक समर्पक ठरेल. त्याला दुसरी बाजू खंडनासाठी नव्हे, तर समजून घेण्यासाठी जाणून घ्यायची आहे—आणि हेच वाचनानंतर लिहिण्याचे सर्वात सुसंस्कृत प्रयोजन आहे.

म्हणूनच साद आणि दाद चे महत्त्व त्याच्या निष्कर्षांत नाही, तर त्याच्या अस्वस्थतेत आहे. ती अस्वस्थता वाचकाला विचार करायला भाग पाडते, बाजू निवडायला नाही. शेवटी असे म्हणता येईल की, वाचन हे भूमिका ठरवण्याचे साधन नसून, भूमिका ओलांडण्याचे धैर्य देणारी प्रक्रिया आहे; आणि साद आणि दाद हे पुस्तक त्या प्रक्रियेचे प्रामाणिक दस्तऐवजीकरण आहे.

पुस्तके: साद आणि दाद (समीक्षा संग्रह)

लेखक- डॉ. अनुराग श्रीकांत लव्हेकर

भाग्यश्री प्रकाशन, कोल्हापूर

पृष्ठे- २२४,

किंमत रु. ३५०/-